صاحب نقش‌های جاودانه، در تاریخ هنر شیعی

پایگاه اطلاع‌رسانی پژوهشکده تاریخ معاصر؛ زنده‌یاد استاد محمود فرشچیان در جریان طراحی، نظارت بر ساخت و نصب ضریح پنجم حرم امام رضا(ع) در زمستان سال ۱۳۷۹، تابلوی توسل را تقدیم آستان قدس رضوی کرد که اکنون در تالاری به نام وی در گنجینه این آستان نگه‌داری می‌شود. تابلو داستانِ حیاتِ خود استاد است که در پس پنجره‌ای و با چشمان اشکبار، حرم امام رضا(ع) را تماشا می‌کند. در متن تابلو تقدیم‌نامه‌ای نوشته‌ است و در حاشیه تابلو، بیتی:

شاگرد ناتوانم و استاد من تویی
دستم بگیر و نقش مرا جاودانه ساز

این درخواست در روزهایی به محضر امامِ رئوف تقدیم می‌شود که فرشچیان مشغول نظارت بر ساخت ماندگارترین اثر هنری خود در حرم حضرتش بوده است؛ در پس راهی طولانی که با عنایت امام در شفا دادن چشمانش در کودکی آغاز شده و با تابلوهای ضامن آهویِ یک و دو، ادامه یافته است. حالا قرار است ضریحی ماندگار بر گرد مضجع نورانی امام رضا، به نگارخانه همیشگی و جاودان استاد تبدیل شود؛ راهی که با طراحی ضریح زرین و سیمین پایان نیافت و استاد پنجره مبارک رواق دارالحجه را نیز نقش زد و بخش‌هایی از کاشی‌کاری‌های صحن‌های نو حرم را و طرح اولیه لوستر جدید روضه منوره را هم.

حس می‌کنم مخاطب استاد در بیت فوق‌آمده، تنها حضرت ثامن الحجج(ع) نیست و او در کودکی خویش، این تمنا را در حرم امام حسین(ع) و از سالار شهیدان هم داشته است. ممکن است این بیت در دوره کودکی بر زبان وی نیامده باشد، ولی قطعا بر دلش گذشته است. محمود فرشچیان در کودکی، در دوره‌های مختلف و همراه مادرش، راهی عتبات عالیات عراق می‌شود و چند ماهی در آنجا می‌ماند. وی در دوازده‌سالگی، در کنارِ مادر و برادر راهی عتبات می‌شود و سفرش نیز خالی از دشواری نبوده است. در آن سال‌ها، مسافرت به‌سان امروز نبود. او دو سه روز اول را به زیارت می‌گذراند و کم کم در عوالمِ خردسالی، حوصله‌اش سر می‌رود! سپس کاغذ و مدادرنگی تهیه می‌کند و این بار به دور از استادانش، در کربلا و از فیض همجواری با مضجع حسینی(ع) به تمرین می‌پردازد. فرشچیانِ دوازده‌ساله، کاغذ و مداد رنگی به‌دست، همراه مادر به زیارت می‌رفت و از روی نقوش کاشی‌کاری‌ها و گچبری‌های حرم نقش می‌زد و طراحی می‌کرد. از روی نقش‌های استادانی که تمام هنر و مهارت خود را به پای عشق امام حسین و دیگر امامان شیعه در کربلا و کاظمین و سامرا ریخته بودند. از همان دوره، نقش تزئینات حرم‌های شریف، علاقه‌اش را برانگیخته و نورِ اخلاص، ایمان و عشقِ آن استادان، وی را مجذوب خود ساخته بود. محمود فرشچیان در آن سفر و در جوار سالار شهیدان، تا می‌توانست شاگردی کرد و طرح زد و همان طرح‌ها شد بهترین ره‌توشه سفرش؛ طرح‌هایی که میرزا آقا امامی پس از بازگشت او، آنها را دید، پسندید و ابراز خوشحالی نمود که پدرِ این کودک، وی را به تداوم نقش زدن تشویق می‌کند.

زنده‌یاد استاد محمود فرشچیان ضریحی را که برای مضجع شریف رضوی(ع) طراحی کرده در آغوش دارد

محمود فرشچیان در آن سفر، ره‌توشه‌ای از عشق و الهام و مهارت را برای کارهای آینده‌اش برگرفت و همان‌جا امام حسین(ع) او را برای کارهای بزرگ‌تری پسندید و یاری‌اش کرد تا رسید به پدیده «عصر عاشورا». حالِ غریب و غم درونی فرشچیان، در حماسه‌ای او را به «دهم محرم» بُرد و لحظات پس از واقعه را در حریم خیمه‌ها به تصویر کشید و آتشی به جان عاشقان حسین بن علی(ع) افکند که هنوز زبانه می‌کشد! او سپس «هدیه عشق» را ترسیم و روضه نوزاد شیرخوار را روایت کرد و نیز از مردانگی و مظلومیت پرچمدار حق گفت. در سرزمینی که عرش بر زمین افتاده بود و اهل حرم، برایش شام غریبان گرفته بودند.

در پس سال‌ها، دِگر بار و به عنایت خاص سالار شهیدان، محمود فرشچیان به حرم برگشت؛ این بار برای ساخت ضریحی که سال‌ها در روح و جان زائران جلوه‌گری خواهد کرد. او دست به‌کار شد، طراحی کرد، بهترین استادان هنر را فراخواند و جملگی بر گرد مضجع حسینی، ضریحی ساختند به هیئتی بی‌مثال که ثمره همان توشه‌های معنویِ سفرهای نخستین بود.

دهه آخر ماه صفر است و یک سالی است که این نظرکرده حسین بن علی(ع)، در دنیای ما نیست، ولی هنوز عصر عاشورایش می‌گرید و تابلوهای دیگرش روضه‌خوان‌اند.

او هنوز در مشهد است، در روضه منوره و نقش‌هایش دستگیر دست‌هایی است که با امید به ضریح مطهر گره می‌خورند؛ ضریحی که به آن دخیل می‌بندند و رزق زیارت امام حسین در کربلا را طلب می‌کنند، که اگر این آرزو برآورده شود، بار دیگر اثر آن هنر قدسی را در روضه منوره حسینی خواهند دید. به‌سانِ خودِ محمود فرشچیان، که از مشهد راهی کربلا گشت. مگر نه این است که بسا زائران کربلا، از مشهد روانه دیار عشق می‌شوند؟

روحش شاد و یادش گرامی باد.

https://iichs.ir/vdchm6ni.23n-qdftt2.html

روایت‌ها و نکته‌هایی از یک رویکرد دیرین

شهید آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای در آینه تصاویر (بخش پنجم/ آغازین دهه از رهبری ـ 2)

آیت‌الله محمد صدوقی؛ معماری مبارزات دینی از انسداد رضاشاه تا طلوع انقلاب

سرکوب شورش برای تاج و تخت

بخشیدن عمق تمدنی به مبارزات فلسطینی

صاحب نقش‌های جاودانه، در تاریخ هنر شیعی