ستیز با استعمار، از تیر 1331 تا تیر 1405

پایگاه اطلاع‌رسانی پژوهشکده تاریخ معاصر؛ قیام ۳۰ تیر ۱۳۳۱ (که در واقع اعتراضاتی گسترده‌ در تهران و برخی شهرهای دیگر به صدارت تحمیلی احمد قوام به‌شمار می‌آمد)، یکی از نقاط عطفِ کمتر تحلیل‌شده در تاریخ معاصر ایران است. این حرکت بزرگ، در واکنش به کودتایی سیاسی علیه نهضت ملی ایران و تلاش برای بازگرداندن آب رفته ملی شدن صنعت نفت به جوی، صورت گرفت. این حرکت از زوایای پی‌آمده، در خور بازخوانی و استنتاج به‌شمار می‌آید:
1. جرقه‌ بیداری شهری: یکی از نکات بدیع در باب قیام ۳۰ تیر، این است که در آن توده‌های شهری (بسیاری از کسبه و مردم عادی) بدون رهبری یک حزب سیاسیِ سازمان‌یافته و صرفا بر اساس یک احساس مشترک از توطئه و فرصت‌طلبی سیاسی، وارد میدان شدند. این مدل از اعتراض، پیش‌درآمدی بود برای اعتراضات بعدی که در آن «خیابان» تصمیم می‌گرفت، نه اتاق‌های دربسته سیاسی؛ آن‌گونه که در دوران مشروطیت روی می‌داد و انجمن‌های مخفی تصمیم می‌گرفتند.
۲. تقابل «خواست بیگانه» و «خواست ملی»: در آن روز تلاش شد با استفاده از نیروی نظامی، نظم مورد نظر حاکمیت وابسته به انگلستان برقرار شود، اما ۳۰ تیر نشان داد که وقتی «اراده و ازخودگذشتگی عمومی» به نقطه جوشِ خود برسد، هیچ نیروی نظامی نمی‌تواند جلوی خشم جمعی را بگیرد و آن را متوقف سازد.

حجت‌الاسلام والمسلمین حاج شیخ حسینعلی راشد در حال ایراد سخنرانی برای مردم (میدان بهارستان تهران؛ 30 تیر 1331)

۳. نقش فراموش‌شده‌ کسبه: در تاریخ رسمی، شاید بیشتر به نقش احزاب پرداخته شود، اما در ۳۰ تیر، بستن بازار و تبدیل آن به کانون قیام، نقش راهبردی داشت که در واقع ضربه اقتصادی و اجتماعی شدیدی به خفقان آن روزها وارد آورد. علاوه بر آن و در بازخوانی کلان تاریخچه نهضت ملی نیز، بررسی نقش بازار در زمره موضوعات شاخص قلمداد می‌شود.

تفاوت‌ شرایط وقوع قیام 30 تیر با وضعیت مقاومت امروز ایرانیان با تجاوزات خارجی نیز، از جنبه‌های ذیل در خور توجه می‌نماید:
الف) سرعت انتقال خبر (تکنولوژی): در تیرماه سال 13۳۱، خبرها با سرعت محدود پخش می‌شدند و به تبع آن، سازماندهی عمومی نیز دشوار می‌نمود. امروزه با وجود شبکه‌های اجتماعی، یک اتفاق کوچک در یک گوشه شهر، در لحظه به کل کشور منتقل می‌شود و «پاسخ جمعی» بسیار سریع‌تر صورت می‌گیرد.
ب) ساختار اعتراض: در سال 13۳۱، اعتراضات بیشتر حول محورهای محلی و صنفی (مثل بازارها و برخی میادین بزرگ و معروف) بود. امروزه واکنش‌های عمومی، «فرامحلی» شده‌اند و لایه‌های مختلف اجتماعی (از دانشجو تا کارگر و حتی بانوان خانه‌دار)، در یک موج مشترک علیه دشمنان ایران شرکت می‌کنند. تجربه 140 شب اخیر در خیابان‌ها و میادین سراسر کشور، شاهدی بر این مدعاست.
ج) هدف نهایی: در سال 13۳۱، هدف بیشتر اصلاح نظام موجود یا بازگشت به قانون بود، اما در اوضاع فعلی، تقاضاها به سمت تغییرات ساختاری و بنیادین در نظم یکسویه جهانی رفته است. تاریخ مثل یک چرخ می‌چرخد. انسان‌ها در هر دورانی با رنج‌های مشابه می‌جنگند، اما تفاوت در این است که هر نسل چگونه با این رنج‌ها مواجه می‌شود. همان‌گونه که در کلام امیرمومنان(ع) خوانده‌ایم: «گذشته سپری شد»، تاریخ هم به ما می‌گوید که هر قیام و هر واقعه‌ای، در زمان خودش معنای خاصی داشته است، اما درس همیشگی‌اش این است: «عدالت، تنها راه ماندگاری است».
https://iichs.ir/vdcb5wb5.rhb0apiuur.html

معمار خاموش انقلاب؛ مردی که سیاست را با زبان فرهنگ ترجمه کرد

روایت‌ها و نکته‌هایی از یک رویکرد دیرین

شهید آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای در آینه تصاویر (بخش پنجم/ آغازین دهه از رهبری ـ 2)

آیت‌الله محمد صدوقی؛ معماری مبارزات دینی از انسداد رضاشاه تا طلوع انقلاب

سرکوب شورش برای تاج و تخت

ستیز با استعمار، از تیر 1331 تا تیر 1405