نگاهی به زندگی انور سادات؛

استعمارستیزی که یار استعمارگر شد!

انور سادات، چهره‌ای متناقض در تاریخ معاصر جهان عرب؛ مردی که از دل روستاها و مکتب‌خانه‌های مصر برخاست و با رویاهای ملی‌گرایانه، علیه استعمار انگلستان دست به قیام زد. او که روزی همراه و هم‌سنگر جمال عبدالناصر در انقلاب افسران آزاد بود، در اوج قدرت، مسیری کاملا متفاوت در پیش گرفت: از پیوند با شوروی به سوی آمریکا و از میدان جنگ به سوی میز مذاکرات صلح. اما این چرخش‌های سیاسی، بهائی سنگین داشت؛ بهائی که در اکتبر ۱۹۸۱ با ضربات مرگبار اخوان‌المسلمین پرداخت. در این مقاله، سیر زندگی و تحولات سیاسی سادات را از زادگاهش تا لحظه ترور بررسی می‌کنیم
استعمارستیزی که یار استعمارگر شد!
 

انور سادات؛ روایت صعود و سقوط سومین رئیس‌جمهور مصر

 
پایگاه اطلاع‌رسانی پژوهشکده تاریخ معاصر؛ انور سادات، سومین رئیس‌جمهور مصر، در خانواده‌ای سیزده‌نفره و در سال 1918م به دنیا آمد. زادگاه او روستای میت ابالکم در شمال مصر بود. او دوران ابتدایی تحصیل را در مکتب‌خانه سپری کرد. بعد از آن، وارد مدرسه قبطیان شد و در آنجا تحصیلات خود را ادامه داد تا اینکه در سال 1935م به مدرسه نظامی پادشاهی پیوست. سادات سه سال بعد، یعنی در سال 1938م با درجه ستوان دومی فارغ‌التحصیل شد و برای ادامه فعالیت نظامی راهی مناطقی از جنوب مصر شد. اشغال مصر توسط انگلستان در دوران جنگ جهانی دوم به‌شدت روی او تأثیر گذاشت و وی را به ملی‌گرایی سوق داد. در واقع، او از اینکه برخی از سیاسیون مصر با سلطه و سیطره انگلستان همراه بودند و به آنها کمک می‌کردند بسیار ناراحت بود. به این ترتیب، این ذهنیت در او شکل گرفت که بتواند تشکیلاتی در ارتش به‌وجود آورد که رویکردی انقلابی داشته باشد و مصر را از چنگال استعمار انگلستان برهاند و استقلال بخشد.[1]
 

سادات و مصر در جنگ جهانی دوم

آغاز فعالیت‌های سیاسی انور سادات تقریبا با آغاز جنگ جهانی دوم مقارن شد. او در عالم سیاست بسیار تحت تأثیر کمال آتاتورک، رهبر ترکیه، بود و این باور را در سر داشت که فقط زور و قدرت می‌تواند انگلستان را از مصر بیرون کند؛ به‌‎خصوص که انگلستان عوامل بسیاری در داخل کشور داشت و این، کار را برای سادات و همراهانش بسیار سخت می‌کرد. موضوعی که موجب شد سادات در ارتش نفوذی بیش از پیش پیدا کند، حضور در بخش بی‌سیم و تجهیزات راداری بود که می‌توانست امکان ارتباط با بخش‌های مختلف ارتش را برای وی فراهم کند. از سال 1939م او در این بخش مشغول به کار شد و به‌تدریج توانست در قسمت‌های مختلف نیروهای نظامی مصر یارگیری کند. این امر به خصوص بعد از پیروزی‌های هیتلر بر متفقین در سال 1940م و 1941م ممکن شد؛ چرا که سادات از آلمان حمایت می‌کرد. انگلستان قصد داشت از مصر به عنوان نیروی کمکی در مبارزه با هیتلر در شمال آفریقا بهره برد، اما مردم مصر علیه دولت وقت برخاستند و نخست‌وزیر، یعنی علی ماهر، را مجبور کردند که مصر را وارد درگیری با آلمان نکند.[2]
 
انور سادات هنگام فارغ‌التحصیلی از دانشکده نظامی در سال ۱۹۳۸م
انور سادات هنگام فارغ‌التحصیلی از دانشکده نظامی در سال ۱۹۳۸م
 
همین مسئله خشم رهبران سیاسی در لندن را سبب شد و آنها را واداشت تا از نیروهای مسلح مصری بخواهند سلاح‌های خود را تحویل دهند، اما نیروهای مصری از این کار سرباز زدند و مصمم شدند در صورت لازم با انگلستان درگیر شوند. در سال 1941م اولین اقدام سادات و همراهانش برای انقلاب در ارتش به شکست انجامید. آنها برنامه داشتند تا با کمک آلمان، حکومت مصر را که به انگلستان نزدیک بود ساقط کنند؛ طرحی که در نهایت با ناهماهنگی و نرسیدن نیروهای لازم به شکست انجامید. این عملیات بی‌تبعات نبود و به دستگیری سادات و همراهانش توسط انگلستان انجامید. سادات یکی دو سالی را در زندان بود، اما بعد فرار کرد و مدتی متواری بود تا اینکه جنگ جهانی دوم پایان یافت و اوضاع تا حدودی به روال عادی بازگشت. بعد از آن تغییر چهره داد و خود را حاج محمد نامید و با خودروی دوستش با نام حسن عزت، مشغول به کار شد.[3]
 

قتل وزیر دارایی وقت و انقلاب افسران آزاد

اما او جهان سیاست را دنبال کرد و به فعالیت سیاسی بازگشت. سادات عثمان‌پاشا، وزیر دارایی وقت مصر، را عامل انگلستان می‌دید و به همین دلیل نقشه و طرح قتل او را ریخت. این عملیات در ژانویه سال 1946م و توسط شخصی با نام حسین توفیق با موفقیت به پایان رسید، اما سادات و یارانش دستگیر و راهی زندان شدند. در سال 1948م جنگ اعراب و اسرائیل به وقوع پیوست و او به‌شدت تحت تأثیر قرار گرفت. سادات به این نتیجه رسیده بود که اگر آتش‌بس اتفاق نمی‌افتاد، شکست اسرائیل حتمی بود. دلیل این ناکامی را سادات، حمایت ملک عبدالله، پادشاه اردن، از طرح صلح می‌دانست که با کمک انگلستان انجام شده بود.
 
در نهایت، در اوت سال 1948م بود که سادات از قتل وزیر دارایی وقت تبرئه و آزاد شد. بعد از آزادی از زندان در یک مجله به نام «المصور» مشغول به کار شد. در سال 1950م با کمک یوسف رشاد، پزشک شخصی ملک فاروق، دوباره به کادر ارتش بازگشت و مشغول به کار شد. تنها یک سال از بازگشت سادات به ارتش مصر نگذشته بود که سازمانی مخفی به نام «افسران ارتش آزاد» در درون کادر آن شکل گرفت. انور سادات بدون هیچ درنگی به این سازمان پیوست و تلاش کرد جای پایی برای خود در آن پیدا کند. در بهار سال 1952م بود که سازمان خود را برای انجام یک کودتا علیه پادشاه وقت آماده می‌کرد. جمال عبدالناصر از سادات خواست که برای کمک به طرح کودتا شخصا به قاهره بیاید. سرانجام این طرح با موفقیت به سرانجام رسید و انقلاب ارتش علیه شاه و انگلستان پیروز شد. بیانیه انقلاب با صدای سادات به صورت عمومی پخش شد و نامه کناره‌گیری فاروق از سلطنت را سادات به او تحویل داد.[4]
 

سادات به عنوان رئیس‌جمهور

در سال 1953م شورای فرماندهی انقلاب انور سادات را به سردبیری روزنامه «الجمهوریه» انتخاب کرد و بلافاصله بعد از تشکیل اولین دولت انقلابی در شهریور 1954م، به عنوان وزیر کشور انتخاب شد. سادات در سال 1957م به نمایندگی مجلس شورای ملی برگزیده شد و در سال 1960م بود که ریاست شورای ملی انتخاب را به دست آورد. همچنین از سال 1964م تا 1968م دوباره وارد مجلس شورای ملی مصر شد و فعالیت خود را در این عرصه ادامه داد. در سال 1969م جمال عبدالناصر، رئیس‌جمهور وقت مصر، او را به عنوان معاون خود برگزید و تا سال 1970م وی در این سمت باقی ماند. بعد از مرگ جمال عبدالناصر در سپتامبر 1970م بود که انور سادات جای او را گرفت و به عنوان سومین رئیس‌جمهور مصر قدرت را به دست گرفت. بعد از به قدرت رسیدن، سادات تلاش کرد در همان سال در قالب یکسری اصلاحات، قانون اساسی مصر را تغییر دهد.[5]
 
در دوران ناصر مصر به اتحاد جماهیر شوروی بسیار نزدیک شده بود. با روی کار آمدن سادات وی تلاش کرد چرخشی در سیاست خارجی مصر به‌وجود آورد و به آمریکا نزدیک شود. او در سال 1972م در حرکتی هفده‌هزار کارشناس روسی را که به ارتش مصر کمک می‌کردند کنار گذاشت. این کار پیامد بدی برای مصر داشت؛ زیرا آسمان مصر را برای جنگنده‌های پیشرفته اسرائیلی باز می‌گذاشت. این در حالی بود که خلبانان شوروی در مقاطعی از آسمان مصر حفاظت می‌کردند و علاوه بر این سامانه دفاع موشکی مصر را طراحی کرده و در اختیار ارتش این کشور قرار داده بودند. البته شوروی نیز ملاحظاتی در استفاده از این تسلیحات داشت و همین امر سادات را بر این داشت تا شوروی را از معادلات امنیتی ـ نظامی کنار بگذارد. در واقع، شوروی می‌خواست به مصر اسلحه بدهد به شرطی که به دستور آنها مورد استفاده قرار گیرد و این مورد پذیرش سادات نبود.[6]
 
انور سادات
انور سادات
 

جنگ اعراب و اسرائیل در دوران سادات

تا پیش از روی کار آمدن سادات، اعراب و اسرائیل چند بار با یکدیگر درگیر شده بودند؛ به خصوص در جنگ شش‌روزه که اسرائیل توانسته بود شکست سختی به اعراب تحمیل و سرزمین‌های عربی و فلسطینی بسیاری را تصرف کند. سادات در 6 اکتبر سال 1973م تصمیم به جنگ با اسرائیل گرفت و حتی توانست در ابتدا پیروزی‌های کسب کند. او مصمم بود بتواند صحرای سینا را از اسرائیل پس بگیرد، اما آمریکا به کمک اسرائیل آمد و در نهایت جنگ به نفع اسرائیل به پایان رسید. او یک دفعه تغییر موضع داد و خواست که از در صلح با اسرائیل درآید. به این ترتیب، در نوامبر سال 1977م با یک سفره غیرمنتظره به بیت‌المقدس و سخنرانی در پارلمان اسرائیل، باب مذاکره را گشود. این ابتکار صلح با خشم جهان عرب روبه‌رو و باعث شد مصر از اتحادیه عرب اخراج شود. مذاکرات سادات با اسرائیل به صلح کمپ دیوید منتهی شد که طی آن بگین، کارتر و سادات توافق کردند مصر اسرائیل را به رسمیت بشناسد و اسرائیل صحرای سینا و بخشی از خاک مصر را که به تصرف خود درآورده بود پس دهد. اگرچه با این توافق جایزه صلح نوبل به انور سادات رسید،[7] اما او به قیمت این جایزه علیه آرمان فلسطین و مسلمانان قدم برداشت.
 


محمدرضا پهلوی در معاهده کمپ‌دیوید چه نقشی داشت؟


چرا شاه مشتاق برقراری روابط میان قاهره ـ تل‌آویو بود؟


دو روی ایران در واکنش به توافق اسرائیل ـ مصر
 
 
 

ترور سادات توسط اخوان‌المسلمین

دست دادن سادات با رهبران اسرائیل و آمریکا مشروعیت وی را بین نیروی‌های مذهبی جامعه مصر به‌شدت کاهش داد؛ چرا که مصر پیش‌قراول و طلایه‌دار صلح با اسرائیل شده و به نوعی این تابو را شکسته بود. این رویکرد برای سادات بی‌هزینه نبود و به شکلی به پایان عمر سیاسی و بیولوژیک او منتهی شد. در واقع، اخوان‌المسلمین، که یک گروه اسلام‌گرای سلفی با پشتوانه مردمی در جامعه مصر بود، نقشه ترور سادات را کشید و آن را عملی کرد. این کار در اکتبر سال 1981م به دست یک سروان، یعنی خالد اسلامبولی، که از اعضای اخوان‌المسلمین بود انجام شد.[8]
 
لحظه ترور انور سادات
لحظه ترور انور سادات
 
در مورد رابطه سادات با اخوان المسلمین مطالب بسیاری نگاشته شده است. برخی از قرابت فکری او با گروه اخوان به‌خصوص قبل از صلح کمپ دیوید صحبت می‌کنند و برخی این دو را با یکدیگر دشمن می‌دانند. هر چه بود سادات در نهایت توسط این گروه ترور شد.
 



نقطه تلاقی انقلاب اسلامی ایران و مصر انور سادات

 



راز دشمنی انورسادات با انقلاب اسلامی

 



چرا انور سادات از شاه مخلوع حمایت کرد؟

 

پی‌نوشت‌ها: 
 
[1]. Muhammad Anwar Sadat (Egypt), The Statesman’s Yearbook Companion, Palgrave Macmillan, 2019, p.673.
 
[2]. Tomas A. “Sancton, Sadat: He Changed tie Tide of History”, Time Magazine, October 19, 1981.
 
[3]. Britannica Editors, Anwar Sadat, 12 October, 2025:
 https://www.britannica.com/biography/Anwar-Sadat
[4]. Ibid.

[5]. Anwar Sadat, Anwar El Sadat: In Search of Identity an Autobiography, Harpercollis, 1978, p. 57-92.  

[6] . علیرضا مقدم دیمه، «هویت و سیاست خارجی مصر در قبال اسرائیل»، فصلنامه مطالعات خاورمیانه، سال بیستم، زمستان 1392، صص 110-115.
[8] محمود طلوعی، فرهنگ جامع سیاسی، تهران، نشر علم، 1377، ص60-61.
 
https://iichs.ir/vdca60nu.49nim15kk4.html
iichs.ir/vdca60nu.49nim15kk4.html
نام شما
آدرس ايميل شما