مردم فلسطین، به‌سرعت او را به عنوان صاحب‌نظری مبارز پذیرفتند

پایگاه اطلاع‌رسانی پژوهشکده تاریخ معاصر؛

شما در دوره‌ای که مسئولیت وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی را داشتید، با تحولات و وقایعی پرشتاب در سرزمین اشغالی فلسطین مواجه بودید. ارزیابی شما از این فرآیند و به‌ویژه نقش شهید دکتر فتحی شقاقی در آن چیست؟

بسم الله الرحمن الرحیم. مقدمتا باید تصریح کنم که شهید دکتر فتحی شقاقی، انصافا از چهره‌های بسیار درخشانِ مبارزه با صهیونیسمِ توسعه‌طلب است و نقش ایشان در ایجاد تحول در رویارویی مردم فلسطین با اسرائیل، قابل انکار نیست که ان‌شاءالله در ادامه این گفت‌وگو به آن خواهیم پرداخت.
اما به نظرم باید از این نکته آغاز کرد که پس از توطئه انگلیس در سال 1917، که سرزمین فلسطین را برای اسکان یهودیان جهان درنظر گرفت و بعد از تأسیس جامعه ملل ــ قبل از سازمان ملل متحد ــ که تحت قیمومیت انگلیس بود، این نحله از سراسر جهان به فلسطین کوچ داده شدند. پس از جنگ جهانی دوم، انگلیسی‌ها فرصت را مغتنم شمردند و در سال 1948 با تصویب مصوبه‌ای در سازمان ملل متحد، سرزمین فلسطین را به دو بخش تقسیم کردند و یک بخش را به فلسطینی‌ها دادند. قبل از این تقسیم، افرادی چون مرحوم حاج امین‌الحسینی، مفتی بیت‌المقدس، سران کشورهای اسلامی را به مبارزه سیاسی با این طرح فراخواند. در حوزه نظامی هم مرحوم شیخ عزالدین قسام، عده‌ای از مجاهدین را برای مبارزه نظامی با اشغالگران بسیج کرد. این مبارزات، همچنان تا زمان ما ادامه دارند. بعدها در فاصله سال‌های 1956 تا 1967، سازمان الفتح تشکیل شد که با اخوان‌المسلمین در ارتباط و بنای اولیه آن، بر تحرک سیاسی و سپس مبارزه نظامی و چریکی بود. در این میان جنگ‌های متعددی بین اعراب و اسرائیلی‌ها رخ دادند که مهم‌ترین آنها کشتار فلسطینی‌ها در سال 1970 بود، که به جمعه سیاه معروف شد و جمال عبدالناصر، رهبر انقلابی مصر، در اثر آن و به فاصله کوتاهی در اثر سکته از دنیا رفت. به‌تدریج سازمان آزادی‌بخش فلسطین (الفتح)، تن به سازش داد! با وقوع انقلاب اسلامی ایران، موجی از بیداری اسلامی جهان اسلام از جمله فلسطین را دربرگرفت و تحرک جدیدی علیه صهیونیسم آغاز شد، که بازخوانی و تحلیل آن مجال موسعی می‌طلبد.

از منظر شما، علت تأسیس رژیم صهیونیستی در فلسطین چه بود؟

در امپراتوری عثمانی، کشورهای عربی، برخی از کشورهای اروپای شرقی و بالکان و نیز کشورهای حوزه دریای سیاه، بیش از چهارصد سال تحت سیطره و یا دست کم نفوذِ یک حکومت اسلامی بودند. پس از فروپاشی این امپراتوری، نزدیک به سی کشور کوچک ایجاد شدند که جملگی تحت نفوذ انگلیس و فرانسه بودند. استعمار غرب می‌دانست که اگر روزی این کشورهای اسلامیِ تجزیه‌شده به هم پیوند بخورند، موجودیت غرب را زیر سؤال خواهند برد؛ به همین دلیل تصمیم گرفتند تا دقیقا در قلب جهان اسلام، پایگاهی را برای خود ایجاد کنند. سرزمین فلسطین از لحاظ موقعیت دینی، برای ادیان بزرگ ابراهیمی مرکزیت دارد و هر کسی که بتواند بر آنجا مسلط باشد، در واقع بر پیروان ادیان مختلف ــ که بیت‌المقدس برای آنها جنبه زیارتگاه دارد ــ مسلط می‌شود؛

بنابراین این سرزمین، باید تحت نفوذ یک حکومتِ دست‌نشانده غرب قرار می‌گرفت. فلسطین دقیقا در محل تلاقی سه قاره بزرگ عالم، یعنی آسیا ـ اقیانوسیه، اروپا و آفریقاست؛ لذا رژیم صهیونیستی در پی آن، خواب تصرفِ سرزمین‌های بین فرات و نیل را می‌دید و همچنان هم می‌بیند؛ بنابراین در هیچ جایی از این دنیا، از لحاظ جغرافیای سیاسی، چنین ویژگی‌های برجسته‌ای نمی‌توان یافت. در واقع اروپایی‌ها و به طور مشخص انگلستان با ایجاد اسرائیل، می‌خواستند هم‌زمان خود را از دست یهودیان و مسلمانان خلاص کنند و اروپا را صرفا به دست مسیحیان بسپارند.

نقش شهید دکتر فتحی شقاقی را در متحول کردنِ مبارزات فلسطینی و اسلامی با اسرائیل، تا چه میزان مهم ارزیابی می کنید؟

من وزیر امور خارجه بودم که شهید دکتر فتحی شقاقی به ایران آمد و در جلسه‌ای که مسئولین بلندپایه کشور حضور داشتند، شرکت کرد. ایشان از دوران زندانِ خود گفت، که در آنجا تحت‌تأثیر اندیشه‌های سیاسی و مبارزاتی حضرت امام قرار گرفته و براساس آنها، به فکر تأسیس «سازمان جهاد اسلامی» افتاده بود. این موضوع را در دهه 1360، به شکل مفصل در آن جلسه عنوان کرد. کاملا معلوم بود که تأسیس این سازمان را تحت‌تأثیر حرکت امام و انقلاب اسلامی انجام داده است؛ چیزی که در فعالیت‌های بعدی ایشان بیشتر خود را نشان داد.

جایگاه ایشان در میان رهبران مبارز جهان اسلام و خصوصا کشور فلسطین چیست؟

من نظیرِ شهید دکتر فتحی شقاقی را در میان بزرگان عرصه مبارزه در جهان اسلام و همچنین فلسطینِ اشغالی کم دیده‌ام. انسانی بسیار متقی، پایبند به مبانی اسلامی، موقر و خویشتن‌دار بود. ازآنجاکه ایشان هم پزشک بود، علقه عجیبی بین ما برقرار شد. دکتر شقاقی در مورد رهبری جوانان مسلمان و تقویت هویت اسلامی در جامعه فلسطین، به‌شدت احساس مسئولیت می‌کرد و چون آدم تحصیل‌کرد‌ه‌ای بود و در عین حال در مبارزات ضدصهیونیستی نیز سابقه درخشانی داشت، خیلی زود از سوی مردم آن منطقه به عنوان فردی مبارز و صاحب نظر پذیرفته شد. اندکی که از آشنایی شما با وی می‌گذشت، به‌خوبی درمی‌یافتید که ایشان واقعا برای رضای خدا و نجات فلسطین تلاش می‌کند و رویکرد او صرفا ناسیونالیستی ـ فلسطینی نیست، بلکه اسلامی ـ فلسطینی است؛ به همین دلیل هم نسبت به سرنوشت تمامی مسلمانان حساس بود و بر خلاف دیگران سعی می‌کرد فلسطین را در چهارچوب جهان اسلام تعریف کند؛ در حالی که برخی از عناصر و جریانات تلاش می‌کردند مسئله فلسطین را به عنوان یک موضوع عربی جا بیندازند و به همین دلیل چه قبل و چه پس از انقلاب، از افراد و جریاناتی در ایران هم می‌شنویم که مسئله فلسطین چه ربطی به ما دارد؟ این جنگ، بین اعراب و اسرائیل است که قوم و خویش یکدیگرند و از قدیم هم با هم مشکل داشته‌اند! غافل از اینکه اساسا تأسیس اسرائیل، برای ایجاد تفرقه و پراکندگی بین مسلمانان بوده است.

آثار ترور شهید دکتر فتحی شقاقی را چگونه می‌بینید؟

حضرت امام پس از شهادت آیت‌الله مطهری فرمودند: «بکشید ما را، ملت ما بیدارتر می‌شود». همین تعبیر را می‌توان در مورد شهید شقاقی و دیگر شهدا به‌کار برد؛ چون تأثیر آنان پس از شهادت، بسیار بیشتر از دوران حیاتشان است. شهادت دکتر شقاقی نه تنها موجب تضعیف جنبش جهاد اسلامی، حماس و دیگر جریانات مبارز در صحنه فلسطین نشد، بلکه به تقویت آنها انجامید و تحولاتی که در ربع قرن اخیر شاهد آن بودیم، سَندِ این ادعاست.

پرونده شهید دکتر فتحی شقاقی

https://iichs.ir/vdch--ni.23n-6dftt2.html

فراخوان جذب نیروی متخصص در پژوهشکده تاریخ معاصر

ارائه نشدن اندیشه‌های دکتر، ظلم بزرگی به اوست

در شعری گفت: ای فلسطین، تمام حروفت مرا می‌خوانند!

او میان قرآن و سِلاح، پُل زد

یا مرگ، یا خمینی