وظیفه داشتند آن‌قدر مرا بزنند تا در برابرشان از پادرآیم!

آغازین نشانه‌های شکنجه، در آغاز زندان چهارم

از آغاز دهه 1350 و روی آوردن بخش‌هایی از مخالفان رژیم پهلوی به مبارزات مسلحانه، ساواک پدیده شکنجه در زندان‌ها را به‌شدت توسعه داد و به‌روز نمود. اسناد حکایت از آن دارند که این پدیده، تحت نظر کارشناسان اسرائیلی مدیریت می‌شد. شهید آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای از بدو دلالت به زندانِ نوساز سیاسیون در شهر مشهد، علائمی از این رویکرد را دریافت:
«هنگامی که درِ سلول باز بود، دیدم در راهروی زندان وضع غیر عادی است؛ رفت‌وآمدی بود که در ساعات گذشته سابقه نداشت. این رفت‌وآمد، پس از بسته شدن در نیز ادامه یافت. صدای در سلول‌ها که باز و بسته می‌شد، به گوش می‌آمد. در همین حال که من به این سروصداها گوش می‌دادم، ناگهان ناله و فریادی از دور برخاست که حاکی از آن بود که شخصی به سخت‌ترین شکل شکنجه می‌شود. دیری نگذشت که صدای مردی را شنیدم که او را به سوی سلولش می‌کشیدند و ناله‌های دردناکی می‌کرد. سعی کردم از میان درزهای در نگاه کنم، چشمم به طلبه‌ای افتاد که او را می‌شناختم؛ درحالی‌که ریشش را تراشیده بودند، دژخیمان او را می‌کشیدند و می‌بردند! آن‌قدر شکنجه شده بود که نمی‌توانست روی پای خود راه برود!...».

با سیلی یکی از مأموران، به کنار تخت شکنجه افتادم!

پس از سپری شدن مدتی اما، حدسیات آیت‌الله خامنه‌ای مبنی بر وجود شکنجه‌های طاقت‌فرسا در این زندانِ نوتأسیس، به واقعیت مبدل گشت؛ آن‌گاه که به اتاقی فراخوانده شد که در آن، زندانی را با سیلی به سوی تخت شکنجه سوق می‌دادند و سپس پای او را بدان می‌بستند:
«مدتی بعد، یکی از مأموران در سلولم را باز کرد و گفت: شما فلانی هستی؟ گفتم بله. گفت: با من بیا. به همراه او تا انتهای انبار و سپس تا اتاقی که در یکی از گوشه‌های آن بود، رفتم و وارد اتاق شدم. در اتاق، شش، هفت نفر بودند. چون عینکم را گرفته بودند، آنها را نشناختم. احساس خطر کردم. بنا بر عادت و یا غریزه، حمله کلامی را آغاز کردم. به گرفتن عینکم اعتراض کردم و گفتم: چرا عینکم را گرفتید؟ من بدون عینک نمی‌توانم ببینم. همین طور که من صدایم را به اعتراض بلند کرده بودم، یکی از آنها جلو آمد. وقتی نزدیک شد، او را شناختم. وی کسی بود که در زندان قبلی، مرا بازجویی کرده و گزارشم را به دادگاه داده بود. او پیش از پیروزی انقلاب، به دست مردم کشته شد. من در دادگاه او را بدون ذکر نام، محکوم کرده و مورد حمله قرار داده بودم. از جمله گفتم: نویسنده این گزارش، فردی نادان است! او به من نزدیک شد و با لحنی خشمگین و تمسخرآمیز گفت: گمان می‌کنی اینجا دادگاه است و به تو اجازه می‌دهند که به این شکل حرف بزنی؟ سپس با صدایی خشن به سخن گفتن پرداخت و درحالی‌که با تمسخر و استهزا صدای مرا تقلید می‌کرد، نخستین ضربه را به صورتم نواخت! من خودم را کنترل کردم، اما او دومین ضربه را هم وارد کرد و مرا به زمین انداخت. من روی تختی که در کنار اتاق بود، افتادم. خواستم برخیزم، اما یکی از آنها گفت: همان جا بمان، خوب جایی افتادی! فهمیدم که این تخت، تخت شکنجه است. پایم را به تخت بستند. شلاق‌هایی با ضخامت‌های مختلف به سقف آویخته بودند که ضخامت آنها یک انگشت یا دو انگشت و یا بیشتر بود. یکی از آنها شلاقی برداشت و شروع کرد به زدن به پاهایم! آن‌قدر زد که خسته شد! فرد دیگری شلاق را گرفت. او هم زد و زد تا خسته شد! نفر سوم شروع کرد به زدن و به همین ترتیب هر کدام از آنها فرصتی برای استراحت داشتند؛ به جز من که نگذاشتند حتی اندکی استراحت کنم. در آن حال که قابل توصیف نیست، من از خباثت برخی از آنها به شگفتی می‌آمدم! وظیفه آنها بود که شلاق را بالا ببرند و به من بزنند ــ این امری طبیعی است ــ همچنین وظیفه داشتند مرا آن‌قدر بزنند تا در برابر آنها از پا درآیم؛ بنابراین طبیعی بود که پشت سر هم بزنند، اما یکی از آنها خباثت خاصی از خود نشان می‌داد: شلاق را به‌دست می‌گرفت، تسمه آن را با دست دیگر از پشت سرش خوب می‌کشید و بعد ضربه را می‌زد تا بیشتر دلش خنک شود! در حین شلاق زدن، یکی از آنها بالای سرم می‌آمد و از من می‌خواست تا از فلان کس یا از نهضت اسلامی بیزاری بجویم، من اظهار مخالفت می‌کردم و آنها به زدن ادامه می‌دادند، تا اینکه از هوش رفتم...».

نهاد ریاست‌جمهوری (سال 1367)

نخستین مواجهه با شکنجه و تجربیات آن

مبارزان انقلاب اسلامی از اواخر دهه 1340 و اوایل دهه 1350، با اطلاعاتی که از افراد دستگیر و زندانی‌شده به‌دست آورده بودند، می‌دانستند که در سیاه‌چال‌های ساواک، شکنجه به اشکال جدید و متفاوت با گذشته اعمال می‌شود. بااین‌همه آنان تا خود با این پدیده مواجه نمی‌شدند، عمق و وسعت آن را درنمی‌یافتند. شهید خامنه‌ای به اذعان خویش، در زمره این افراد بوده است:
«در خلال این تجربه عملیِ تلخ، دریافتم که ضربه زدن به کف پا از سخت‌ترین شکنجه‌هاست؛ چون پیش از آنکه شخص بیهوش شود، ضربات می‌تواند تا ساعت‌ها ادامه یابد. ضمنا تأثیر وحشتناکی بر روی اعصاب دارد. شنیده بودم که این شکنجه‌گران، دوره‌های شکنجه را زیر نظر کارشناسان اسرائیلی گذرانده‌اند و لذا در اعتراف گرفتن حرفه‌ای هستند و در کار خود مهارت دارند. جالب اینجاست که من پیش از آنکه با این نخستین تجربه شکنجه بدنی روبه‌رو شوم، در جلسات خصوصی با دوستان راجع به روش‌های شکنجه و راه‌های مقابله با آن و نیز راجع به اعتصاب غذا در زندان، صحبت می‌کردم. یک بار گفتم که اعتصاب غذای من خیلی طول نمی‌کشد، شکنجه شدنم هم طولانی نخواهد بود؛ زیرا من اگر اعتصاب غذا کنم، به علت ضعف معده‌ام سریعا بیمار می‌شوم و از زندان به بیمارستان انتقال خواهم یافت؛ بنابراین اعتصاب زود به نتیجه می‌رسد! همچنان که شکنجه شدن من هم طولانی نمی‌شود؛ چون بدنم ضعیف

است و زود به حالت اغما می‌افتم و بنابراین شکنجه قطع می‌شود! یکی از حاضران در آن جلسه، با اشاره حرکت دست خود نشان داد که یک لیوان آب به صورتم خواهند پاشید و من به هوش خواهم آمد. در این نخستین تجربه شکنجه بدنی، آنچه را که آن دوست گفت، عملا به چشم دیدم! احساس کردم که در حال بیهوش شدنم و هم‌اکنون، از این جهان به جهان دیگری می‌روم! در همین لحظات، به‌یک‌باره دیدم که یکی از شکنجه‌گرها، لیوان آبی در دست دارد و به صورتم می‌پاشد. به محض آنکه به هوش آمدم، بقیه آب را به پایم پاشید تا ضربه‌ها دردآورتر باشد...».

بازگشت به سلول پس از شکنجه، آرامش روحی و شُکرِ به درگاهِ پروردگار!

برای کسی که در زندان به وحشیانه‌ترین شکل شکنجه شده، اما ایمان و آرمان خویش را از کف نداده است، بازگشت به سلول انفرادی، فرصتی برای خلوت با خدای خویش و استعانت از او برای آرامش و تقویت روح و جسم است؛ امری که لذت آن، تا سال‌ها در ضمیر راوی شهید وجود داشت و از آن یاد می‌نمود:
«همچنان که هر چیز دیگری، چه شکنجه، چه گرفتاری، چه لذت پایانی دارد و تمام می‌شود، این نوبت از شکنجه هم به پایان رسید. پایم را باز کردند. برخاستم، تلوتلو می‌خوردم و قادر به راه رفتن نبودم. هر دو پایم ورم کرده بود و درد سراسر وجودم را فرا گرفته بود. یکی از آنها گفت: به سلولت برو، ولی تو را به اینجا برمی‌گردانیم تا آنکه اعتراف کنی! وقتی به سلول برگشتم و وارد آن شدم، احساس راحتی عجیبی کردم؛ احساس نوعی امنیت و اطمینان به من دست داد! پس از آن خشونت ددمنشانه و شکنجه نفرت‌انگیز که در اتاق شکنجه با آن مواجه شدم، اکنون چهار دیواری‌ای که مرا احاطه می‌کرد و دری که پس از ورودم بسته شد، در من نوعی آرامش روحی می‌آفرید. خدا را شکر کردم که این سلولم را ــ که معمولا جای احساس تنهایی و غربت است ــ مایه آرامش و اطمینان من ساخته است. روی زمین نشستم و از اینکه بدون شکنجه شدن پایم را دراز می‌کردم و بدون آنکه کلمات گزنده و زننده گوشم را بیازارد، سرم را به دیوار تکیه می‌دادم، احساس لذت می‌کردم....».

روش‌های اعتراف‌ستانی از زندانی

شیوه‌های اعتراف‌ستانی از سوی ساواک، در عداد سرفصل‌های شاخص تحقیق درباره زندان‌های سیاسیِ رژیم پهلوی و همچنین سازمان اطلاعات و امنیت آن قلمداد می‌شود. در یادمان‌های رهبر شهید از پنجمین محبس خویش، اشاراتی به ترتیب پی‌آمده دیده می‌شود:
«برای گرفتن اطلاعات از اشخاص، به انواع فشار متوسل می‌شدند؛ از جمله اینکه به زندانی برگه‌های سفیدی می‌دادند و از او می‌خواستند تا اعترافات خود را به صورت پرسش و پاسخ بر روی آن بنویسد. او را تحت فشار قرار می‌دادند که بنویسد و خدا نکند که زندانی بپرسد: چه بنویسم؟ در این صورت با کتک و فحش به جان او می‌افتادند و می‌گفتند: بنویس، بنویس و چه بسا زندانی دو یا سه صفحه می‌نوشت، اما بازجو آن را می‌گرفت، با تحقیر به آن نظر می‌انداخت، آن را در برابر زندانی پاره می‌کرد و با تأکید و فشار از او می‌خواست که بیشتر بنویسد! نمی‌توانم همه جزئیات شکنجه را بیان کنم؛ چون فراتر از آن است که در بیان بگنجد! شرح آن ضرورتی هم ندارد؛ زیرا دردآور و ناراحت‌کننده است. از این صحنه‌های دردناک می‌گذرم و به صحنه دیگری می‌پردازم که مایه تفریح است و خاطر شما را تسلّی می‌دهد؛ گرچه برای کسانی که تمایل به عبرت‌آموزی داشته باشند، حاوی عبرت است...».

کمیته مشترک ضد خرابکاری (موزه عبرت ایران)، نمادی از شکنجه زندانیان سیاسی

در زندان شکنجه‌گرانِ مشهد، پس از پیروزی انقلاب اسلامی

از نکات درخور خوانش در یادبودهای امام شهید از این دوره از حبس، مواجهه با شکنجه‌گرِ خویش پس از پیروزی انقلاب اسلامی است. این رویداد مقدمه‌ای دارد که مناسب است در این مقام بدان اشارت رود. ایشان به‌رغم عهده‌داری مسئولیت‌های متنوع و مهم پس از پیروزی انقلاب اسلامی، هر از گاه از زادگاه خویش سراغ می‌گرفت و از برخی نهادهای مهم آن نیز بازدید به عمل می‌آورد. ماجرا به روزی برمی‌گردد که ایشان به زندان کمیته انقلاب اسلامی این شهر سرکشی نمود و داستانی خواندنی رخ داد:
«پنج، شش ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، طی مأموریتی از تهران به شهر خودم مشهد آمدم. در آن هنگام عضو شورای انقلاب و نماینده شورای انقلاب در وزارت دفاع و نماینده امام در تعدادی از سازمان‌های کشور بودم... مقامات شهر از من خواستند تا از ساختمان کمیته مرکزی انقلاب بازدید کنم. کمیته‌های انقلاب در آن زمان، اداره بیشتر امور شهرهای ایران را برعهده داشتند. ساختمان حزب رستاخیز در مشهد، برای این منظور انتخاب شده بود. این ساختمان، یک ساختمان بزرگ و مجللِ چندطبقه بود که حزبِ شاه، آن را به عنوان مقر خود بنا و ساختمان را هم تکمیل کرد، اما خدا آن حزب را به بدترین وجهی متلاشی نمود و ساختمانش نیز به دست انقلابیون افتاد، آنها هم ساختمان را مقر مرکزی کمیته انقلاب مشهد قرار دادند. به من گفتند: در حال حاضر آخرین طبقه این ساختمان، مخصوص به زندانیان خطرناک است. اسامی آنها را ذکر کردند و من بیشترشان را می‌شناختم؛ از جمله آنها فردی به نام بابایی بود که نام دیگری هم داشت: برومند. من نمی‌دانم که کدام یک از این دو نام، حقیقی بود! او از شکنجه‌گران من، در پنجمین زندان بود. گفتم: سبحان‌الله و لا حول و لا قوه الا بالله. به همراه آقای طبسی ــ رئیس کمیته انقلاب و نماینده امام در آستان قدس رضوی(ع) ــ و نیز فرماندار به ساختمان کمیته رفتیم. این فرماندار، با من در این زندان بود و شکنجه هم شد. به طبقه بالا رفتیم. آنجا اتاق‌های بزرگی بود و بازداشتی‌ها، در آن اتاق‌ها نشسته بودند. اتاق‌ها پنجره‌هایی بزرگ، رو به خیابان و بدون نرده آهنی داشت. دیدم این اتاق‌ها برای بازداشت مناسب نیست؛ زیرا ممکن است فرد بازداشتیِ خطرناک، خود را از پنجره به بیرون پرت کند، اما ظاهرا مسئولان کمیته انقلاب می‌دانستند که این بازداشتی‌ها، أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حیاه (از همه مردم سخت‌تر به زندگی چسبیده‌اند) و احتمال اینکه جان خود را به خطر بیندازند، وجود ندارد؛ ازاین‌رو آنها را در اتاق‌های بزرگی که پنجره‌های عریض دارد، رها کرده‌اند...».

دیداری عبرت‌آموز، با کسی که مرا شکنجه داده بود

در خلال بازدیدی که در قسمت پیشین بدان اشارت رفت، چشم زندانی پیشین به شکنجه‌گر خویش در خلال پنجمین حبس خود می‌افتد و بین آنها رویدادی خواندنی رخ می‌دهد. رهبر شهید این دیدارِ غیرمترقبه را این‌چنین به تاریخ سپرده و آن را محملی برای عبرت‌اندوزی تلقی کرده است:
«درِ یکی از اتاق‌ها را باز کردند. برخی از آنها را شناختم.

سلام و به آنها توصیه کردم که اطلاعات خود را بدهند و با انقلابیون همکاری کنند و هیچ امیدی به بازگشت رژیم ساقط‌شده نبندند و اینکه این انقلاب پیروز شده و به اذن خدا به پیروزی‌های خود ادامه خواهد داد؛ لذا تنها کاری که باید بکنند، اعتراف و همکاری است. در گوشه اتاق مردی را مشغول نماز دیدم. او را شناختم؛ بابایی بود. به بازداشتی‌ها گفتم: این بابایی است؟ گفتند: بله. گفتم: عجب! من با او خاطراتی طولانی دارم. نگاه‌ها متوجه او شد و او نماز خود را رکعت بعد رکعت ادامه می‌داد، بدون آنکه سلام بدهد! او از من هراس داشت و احساس خطر می‌کرد؛ لذا خودش را مشغول یک نماز دروغین کرده بود تا با من روبه‌رو نشود! به اتاق دیگری رفتم و به بازداشتی‌های آن سر زدم؛ سپس به اتاق قبلی برگشتم و ناگهان درِ اتاق را باز کردم. بابایی تا مرا دید، مبهوت و دستپاچه شد و فرو ریخت! شروع کرد به التماس کردن و خوردن قسم‌های شدید و غلیظ، که جوانی سبک‌مغز و فریب‌خورده بودم. من بدون آنکه به او پاسخی بدهم، ایستادم و به حرف‌هایش گوش دادم. بعد به او گفتم: به یاد داری با من در زندان چگونه رفتار می‌کردی؟ فقط یک مورد را به یادت می‌آورم. یادت هست که در اتاق شکنجه، محاسن من را می‌گرفتی و مرا به زمین می‌انداختی، بعد با کشیدن محاسنم مرا بلند می‌کردی و به من کلماتی زننده می‌گفتی و مرا به زمین می‌کوبیدی و باز همین‌طور؟ گفت: بله، اینها را به یاد دارم. در این حال همراهان من از خشم برافروختند و اگر من آنها را آرام نکرده بودم، می‌خواستند کار او را بسازند! سپس در ادامه گفتم: من حاضرم تو را نجات دهم و می‌دانی که قدرت این کار را دارم، اما به یک شرط و آن شرط این است که ما را از محل اختفای رئیست آگاه کنی. این رئیس که سراغش را از بابایی گرفتم، یک شخصیت ساواکی خطرناک بود. همو بود که پایه ساواک مشهد را گذاشت و از آغاز تأسیس تا ساعتی که منهدم شد، در موقعیت خود باقی ماند؛ با آنکه رؤسا مرتبا تغییر می‌کردند. همه اطلاعات مربوط به مشهد و بلکه خراسان، در این مرکز ساواک متمرکز بود. من می‌دانستم که بابایی می‌داند رئیس ساواک خراسان کجاست؛ زیرا این جماعت حتی در ایام پیروزی انقلاب هم با یکدیگر ارتباط داشتند، اما او اصرار می‌کرد که نمی‌داند! بعد هم گفت: به گمانم از ایران خارج شده است. به هر حال، بابایی محاکمه و اعدام شد. او جنایاتی مرتکب شده بود که به خاطر هر یک از آنها مستحق کیفر اعدام بود. سرانجام، آن رئیس زندان ساواک نیز پس از چند سال مخفی شدن، دستگیر و زندانی شد. من از گستاخی‌ها و وقاحت بابایی در پنجمین زندانم، خیلی چیزها به یاد دارم. روز بعد از شکنجه‌ام که شرح آن را دادم، این مرد به سلول من آمد. با وجود تاریکی شدیدِ فضایِ سلول، او را شناختم. روی زمین نشست و البته نشستن در داخل سلول برای افرادی جز زندانیان، ممنوع است. او با لحنی توأم با احترام و ادب(!)، سخنانش را با احوال‌پرسی شروع کرد: آقا سید! حالتان چطور است؟! امیدوارم از زندان بدتان نیاید و ادامه داد: من می‌خواهم به حضرتعالی نصیحتی بکنم و آن اینکه هر اطلاعاتی را که در اختیار دارید، ارائه بفرمایید و به همه پرسش‌ها پاسخ صریح بدهید؛ وگرنه خدای ناکرده خدای ناکرده با شما کاری می‌کنند که شایسته جایگاه و شخصیت حضرتعالی نیست! کسی که همین دیروز مرا مورد بدترین شکنجه‌های بدنی و روانی قرار داده بود، با چنین لحن وقیحانه‌ای با من سخن می‌گفت! از حرف‌هایش خنده‌ام گرفت و پاسخی به او ندادم و او رفت...».[*]

بیشتر بخوانید:

بیدارگری که در شهر شهادت، هزاران نفر را بی‌قرارِ مبارزه ساخت (خوانشی تحلیلی از خودگفته‌های رهبر شهید در باب نشوونما و تحصیل و تدریس خویش)

وقتی در دوم ابتدایی تحصیل می‌کردم، معمم شدم! (رهبر شهید، آغازین دوره از تحصیلات و شرایط فرهنگیِ وقت، در آینه روایت‌های خویش‌گفته)

گوشه‌گیری پدر را خوش نمی‌داشتم؛ لذا عکسِ آن را فراگرفتم! (گذری بر یادمان‌های امام شهید انقلاب اسلامی، از خاستگاه فرهنگی و تربیتی خویش)

وقتی به زبان عربی گوش می‌سپارم، از اعماق وجود تحت‌تأثیر قرار می‌گیرم (خوانشی تحلیلی از خاطرات رهبر شهید، در باب زمینه‌ها و پیامدهای علاقه به ادبیات عرب)

درس خواندن در تعطیلات، موجب شد به‌سرعت «مقدمات» و «سطح» را به پایان ببرم (مراحل تحصیلی رهبر شهید، در آینه آنچه خویش به تاریخ سپرده است)

او نخستین جرقه‌ای بود که راه اسلام انقلابی را در برابرم روشن ساخت (جذبه شهید سیدمجتبی نواب صفوی، محملی برای فعالیت سیاسی امام شهیدِ انقلاب اسلامی)

مردی که تا پیش از آغاز مبارزه، نشانی از انقلابی بودن نداشت! (حدیث دلدادگی مرید و مراد، در آینه یادمان‌های رهبر شهید)

شب‌های ما یا در زندان می‌گذشت، یا در تبعیدگاه و یا در انتظارِ زندان و تبعید! (وظایف و مأموریت‌های رهبر شهید در دوره مبارزات، بر پایه یادبودهایش)

مردم می‌خواستند برای آزادی من، به پاسگاه پلیس حمله کنند! (حکایت رهبر شهید از نخستین زندان خویش، در 24سالگی)

حمله به آخوندهای درباری، موجب تعطیل منبر و دستگیری‌ام شد! (بیدارگری در شهر زاهدان، در پی دومین سفر تبلیغی ـ انقلابی رهبر شهید)

مواجهه با یکی از اشرار معروف، که رئیس ساواک زاهدان شده بود! (بیم و امیدهای دومین بازداشت در دومین سفر تبلیغی، به بیان رهبر شهید)

در شورای انقلاب، رضایت خود را از زندانبان جوانمردمان اعلام کردیم! (رمضان سال 1342 در زندان قزل قلعه، در آینه تذکارهای رهبر شهید انقلاب اسلامی)

کسی مانند من، نمی‌توانست به آنچه در جامعه می‌گذرد بی‌اعتنا باشد (واگویه رهبر شهید انقلاب اسلامی از بسترهای سومین دستگیری خویش)

مأموران برای دستگیری‌ام وارد خانه شدند، مادرم چون شیر می‌غُرّید! (فراز و نشیب‌های چهارمین دستگیری رهبر شهید، در آینه یادبودهایش)

با هر اقدام عملی در مواجهه با استعمار، همدلی داشتم (رهبر شهید در چهارمین زندان ساواک، مروری بر بیم‌ها و امیدها)

در چهره اعضای دادگاه، نشانه‌های تحسینِ دفاعیه خود را دیدم (یادبودهای رهبر شهید از واپسین مرحله چهارمین زندان خویش)

ساواک برای زندانی کردن من، انگیزه‌های متعدّد داشت (نظری بر موجبات و چگونگی پنجمین دستگیری رهبر شهید، با خوانش یادنگارهایش)

پرونده قائد شهید امت اسلامی
حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای

پی‌نوشت:

[*] مستندات این مقال، تماما از اثر «خون دلی که لعل شد، خاطرات حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای» منتشره از انتشارات انقلاب اسلامی، اخذ شده است.

https://iichs.ir/vdcfjcd0.w6dvvagiiw.html

معمار خاموش انقلاب؛ مردی که سیاست را با زبان فرهنگ ترجمه کرد

روایت‌ها و نکته‌هایی از یک رویکرد دیرین

شهید آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای در آینه تصاویر (بخش پنجم/ آغازین دهه از رهبری ـ 2)

آیت‌الله محمد صدوقی؛ معماری مبارزات دینی از انسداد رضاشاه تا طلوع انقلاب

سرکوب شورش برای تاج و تخت