قتل‌عام صبرا و شتیلا؛ کالبدشکافی یک جنایت تاریخی

پایگاه اطلاع‌رسانی پژوهشکده تاریخ معاصر؛ در تاریخ بشر جنگ‌ها و درگیری‌های خونین بسیاری رخ داده است. با این حال، برخی از این رویدادها در دل تاریخ جا خوش کرده‌اند و به عنوان نقطه عطف از آنان یاد می‌شود و برخی دیگر تنها در منابع و مآخذ تاریخی ذکر شده‌اند و در پیگیری وقایع روزمره از آنان یاد نمی‌شود و به نوعی به تاریخ سپرده شده‌اند. بی‌شک یکی از حوادثی که در تاریخ ماندگار شده و بعد از گذشت چند دهه همچنان از آن به عنوان یک جنایت تاریخی و نسل‌کشی یاد می‌شود قتل عام صبرا و شتیلا است. در واقع، قتل عامی که در اردوگاه‌های صبرا و شتیلا به وقوع پیوست نخستین مورد از جنایات صهیونیست‌ها نبوده و نخواهد بود، اما چه شده است که این حادثه تلخ و این جنایت علیه بشریت در تاریخ ثبت شده است و هرگز از حافظه آن پاک نخواهد شد؟

ماجرا از کجا آغاز شد؟

اگر بخواهیم در مورد حادثه صبرا و شتیلا صحبت کنیم باید به بیروت برویم. در این شهر پانزده اردوگاه فلسطینی وجود داشت که فلسطینیان در سال‌های 1947-1948م، از هراس صهیونیست‌ها خانه و کاشانه خود را رها کرده و به آنجا پناه برده بودند. تا قبل از روز حادثه این دو اردوگاه تقریبا نودهزار سکنه داشتند که در حدود یک‌چهارم آنها لبنانی بودند. این آوارگان ابتدا تحت نظر سازمان ملل در چادر زندگی می‌کردند منتها به تدریج برای آنها خانه‌های یک و دو طبقه ساخته شد و در آن جای داده شدند. خانه‌ها بسیار محقر و کوچک بود و کوچه‌های

جداکننده خانه نیز باریک بودند. در همین مناطق مراکز آموزشی و بهداشتی نیز وجود داشت و مرکز صلیب سرخ جهانی برخی امور را رتق و فتق می‌کرد و به پناهندگان در برطرف کردن مشکلات روزمره یاری می‌رساند.[1]

در سپتامبر سال 1982م توافق شد که نیروهای اسرائیلی که خاک لبنان را اشغال کرده بودند و رزمندگان فلسطینی پیرامون بیروت، منطقه را تخلیه کنند تا نیروهای چند ملیتی به صورت موقت نظم و اداره امور را بر عهده گیرند و در نهایت در یک فرایند گذار به دولت قانونی لبنان تحویل دهند. در این میان، آمریکایی‌ها متعهد شدند که عدم ورود نیروهای اسرائیلی به بیروت را تضمین کنند، اما همان روزی که آخرین گروه از رزمندگان فلسطینی و لبنانی منطقه را ترک کردند یک باند مسلح به خانه یک خانواده فلسطینی در کوی الناعمه واقع در جنوب بیروت، که در اشغال اسرائیلی‌ها بود حمله کرد و سه تن از افراد خانواده را به قتل رساند. این باند جنایتکار به همین مقدار اکتفا نکردند و اجساد کشته‌شدگان را مثله کردند و تنها دختر کوچکی زنده ماند تا آنچه را بر سر خانواده رفته بود بازگو کند.[2]

دو روز بعد نیروهای اسرائیلی جلو آمدند و موضع جدیدی را در نزدیکی سفارت کویت، که کاملا مشرف به اردوگاه‌های صبرا و شتیلا بود، اشغال کردند. نخست‌وزیر لبنان به پیشروی نیروهای اشغالگر اعتراض کرد و آن را خلاف، آتش‌بس توافق‌شده دانست. چند روز بعد اسرائیل ادعا کرد که هنوز دوهزار رزمنده فلسطینی و حدود هزار نفر از نیروهای ملی لبنان در منطقه الجناح بیروت مستقر هستند. فرماندهان اسرائیلی تهدید کردند که در صورت تداوم این وضعیت به آتش‌بس پایبند نخواهند بود. این فضای تنش‌آلود در روزهای بعد نیز ادامه پیدا کرد و نیروهای چندملیتی که برای برقراری نظم در کوتاه‌مدت آمده بودند به‌سرعت خاک لبنان را ترک کردند. اسرائیل از فرصت به‌دست‌آمده نهایت استفاده را کرد و هر آنچه می‌خواست در لبنان انجام داد. این روند با قتل بشیر جمیل، رئیس‌جمهور لبنان، آغاز شد.[3]

ساعت صفر؛ جزئیات تکان‌دهنده نسل‌کشی صبرا و شتیلا

بعد از قتل رئیس‌جمهور لبنان، نیروهای اسرائیلی به سمت بیروت غربی پیشروی و تمام نواحی اطراف آن را محاصره کردند. این محاصره در نهایت به اردوگاه‌های صبرا و شتیلا نیز کشیده شد و تانک‌های اسرائیلی

آن را زیر آتش توپخانه خود قرار دادند. این در حالی بود که همان گونه که مطرح شد نیروهای مقاومت فلسطینی بنا بر توافق از پیش تعیین‌شده منطقه را ترک کرده بودند و مردم ساکن در این اردوگاه‌ها هیچ سلاحی برای دفاع از خود در برابر دژخیمان دشمن نداشتند. به این ترتیب، سربازان اسرائیلی از فرصت به‌دست‌آمده حداکثر استفاده را کردند و با همدستی فالانژها از هیچ جنایتی دریغ نورزیدند. آنها تمام مسیرهایی را که به بیروت غربی منتهی می‌شد به محاصره درآوردند و برق منطقه را به طور کلی قطع نمودند. آنها همچنین بر روی خانه‌ها و ساختمان‌های مجاور اردوگاه سنگر گرفتند و به نوعی تمام محدوده آن را در تیررس خود قرار دادند.[4]

در حالی که برق منطقه در طول روز قطع بود گلوله‌باران اردوگاه‌های صبرا و شتیلا ادامه پیدا کرد. نیروهای اسرائیلی با بیش از 150 تانک، 100 نفربر، 14 زره‌پوش حامل انواع توپ و 20 بولدوزر هر دو اردوگاه را احاطه کرده بودند و هیچ جنبنده‌ای امکان خروج از منطقه را نداشت. در همین حال کاروانی از نیروهای اسرائیلی به سمت این دو اردوگاه به راه افتادند و نیروهای اسرائیلی برای ورود آنها به دو اردوگاه شروع به گلوله‌باران شدید کردند. به این شکل، قتل عام یا به عبارت دیگر نسل‌کشی پناهندگان مظلوم هر دو اردوگاه آغاز شد. بوی مرگ و انبوه مگس و اجساد روی هم انباشته همه جا را گرفت. در درون کوچه‌ها و خیابان‌های فرعی، زیر گاری‌ها و روی ویرانه‌ها و در داخل اتاق‌های خواب همه و همه جا جنازه دیده می‌شد.[5]

در مدخل جنوبی اردوگاه شتیلا یک ردیف خانه‌های کوچک و محقر بر اثر گلوله‌باران‌های شدید بر سر ساکنان آن فرو ریخت. پنجاه متر دورتر، اجساد روی هم انباشته شده‌اند. دست‌ها و پاها به هم گره خورده است. انگار از قساوت مرگ به هم پناه آورده بودند. گلوله‌ها در سرشان خالی شده بود. سر عده‌ای را قطع و برخی از

اندام‌های بدن افراد را مثله کرده بودند. حتی مرگ نتوانسته بود رعب و وحشت را به‌ویژه در چشمان کودکان برطرف کند. در یک مکان جسد پنج زن و تعدادی کودک روی تلی از خاک به پشت افتاده و در کنارشان سر بریده دخترکی سه‌ساله در لباسی سفید، که آغشته به خون بود، دیده می‌شد. در کنار خانه‌های نیمه‌ویران، زن جوانی در حالی که طفل شیرخواره‌اش را در آغوش گرفته بود به رو افتاده بود. او تلاش کرده بود خود و طفلش را از چنگ قاتلان نجات دهد، اما جنایتکاران او را از پشت به رگبار بسته بودند. گلوله‌ها از بدن او عبور کرده و در بدن طفل شیرخواره نشسته بودند. در کنار دیواری اجساد دست‌بسته بیست نوجوان پانزده یا شانزده‌ساله ردیف شده بود.[6]

قتل عام در اردوگاه‌های دیگر

یکی از مسائلی که شاید به زنده ماندن و ثبت قتل عام صبرا و شتیلا کمک کرد این بود که ماجرا تنها به این دو اردوگاه محدود نماند و قتل عام مردم لبنان و فلسطین به شکل بسیار گسترده ادامه یافت. در حقیقت در حمله به بیروت، تنها این دو اردوگاه نبود که مورد حمله اسرائیل و همدستانشان قرار گرفته بودند. تل زعتر، برج‌البراجنه، کاتین، اورادور و گئورتیکا نیز از قساوت و بی‌رحمی آنان، جان سالم به در نبرده بودند؛ برای نمونه، در اردوگاه رشیدیه حدود هشتصد نفر زن و کودک و سالمند به شکل فجیعی به قتل رسیدند. نیروهای اسرائیلی تحت رهبری ژنرال ایتان با همدستی فالانژها از بالا دستور داشتند که نگذارند هیچ یک از پناهندگان زنده از اردوگاه‌ها خارج شوند. در جریان همین حمله بود که در مجموع حدود هفتادهزار لبنانی و فلسطینی کشته یا مجروح شدند. اظهارات مناخیم بگین در همین باره عمق پستی این جنایتکاران کودک‌کش را به نمایش می‌گذارد. او می‌گوید در موقع کشتن دشمن نباید دلسوزی کنید و مدنیت خود را باید روی خرابه‌های شهر و روستای آنان بنا کنید. نباید نسبت به اعراب کوچک‌ترین حس ترحمی نشان داد و تا نابودی کامل فرهنگ و تمدن آنان باید به همین راه ادامه داد. به زعم او تنها راه حل نزاع اعراب و اسرائیل، پاک‌سازی فلسطین است؛ چون در این سرزمین برای دو نفر جا نیست.[7]

حقوق بین‌الملل و میراث تلخ بی‌مجازاتی

این جنایت مانند

دیگر جنایات رژیم صهیونیستی بدون مجازات ماند و هیچ ضمانت اجرایی نتوانست پاسخ نسل‌کشی فلسطینیان را بدهد. در واقع، از آنجا که حقوق بین‌الملل در اکثر موارد ضمانت اجرا ندارد و تنها توجیه‌گر منافع قدرت‌های بزرگ است، رأی کمسیون ویژه سازمان ملل نیز راه به جایی نبرد و کسی در این زمینه مورد بازخواست قرار نگرفت. همین نبود ضمانت اجرا باعث شد اسرائیل به این روند ادامه دهد و در مقاطع بعدی نیز جنایات خود را تکرار کند.

در مجموع آنچه در مورد حادثه صبرا و شتیلا می‌توان ذکر کرد این است که عمق فاجعه به آن اندازه بود که وجدان بیدار افکار عمومی نتوانست آن را به دست فراموشی بسپارد. به خصوص آنکه خون بی‌گناهانی به زمین ریخته شده بود که کوچک‌ترین وسیله و تسلیحاتی برای دفاع از خود در برابر نیروهای تا بن دندان مسلح اسرائیلی نداشتند. در حالی که نیروهای مقاومت فلسطینی منطقه را ترک کرده بودند و نیروهای چند ملیتی نیز آن‌گونه که وعده داده بودند خلأ قدرت را پر نکرده بودند شاهد قساوت و بی‌رحمی بی‌حد و اندازه از سوی سربازان اسرائیلی بودیم. به این ترتیب مظلومیت مردم صبرا و شتیلا و حتی اردوگاه‌های دیگر مورد حمله واقع‌شده برای همیشه در حافظه تاریخی مردم جهان باقی ماند و از آن یاد شده و یاد خواهد شد.

پرونده فلسطين

پی‌نوشت‌ها:

[1]. بیان نویهض الحوث، روایتی مستند صبرا و شتیلا، ترجمه سپیده مهرجویا، ج 2، شرکت مطالعات اندیشه‌ورزان آریا، 1395، صص 15-35.

[2]. غازی خورشید، تروریسم صهیونیستی در فلسطین اشغال شده، ترجمه حمید احمدی، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1363، ص 249.

[3]. همان، ص 253.

[4]. عبدالسلام عقل، کتاب سیاه: جنایات اسرائیل در قرن بیستم، تهران، مرکز مطالعات فلسطین، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ص 170.

[5]. آمنون کاپولیوک، صبرا و شتیلا، ترجمه سیدضیاء مصلح، تهران، انتشارات اطلاعات، 1394، صص 130-157.

[6]. غازی خورشید، همان، ص 248.

[7]. تولد شوم: قتل عام در اردوگاه‌های صبرا و شتیلا، سپتامبر سیاه 1982،

https://iichs.ir/vdcamanu.49niw15kk4.html

روایت‌ها و نکته‌هایی از یک رویکرد دیرین

شهید آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای در آینه تصاویر (بخش پنجم/ آغازین دهه از رهبری ـ 2)

آیت‌الله محمد صدوقی؛ معماری مبارزات دینی از انسداد رضاشاه تا طلوع انقلاب

سرکوب شورش برای تاج و تخت

بخشیدن عمق تمدنی به مبارزات فلسطینی

وقتی انسانیت در برابر جنایت صهیونیسم شکست خورد