مواجهه با یکی از اشرار معروف، که رئیس ساواک زاهدان شده بود!

با سخنان من، رئیس پلیس زاهدان حیرت‌زده شد و فروریخت!

افشاگری رهبر شهید انقلاب اسلامی در 15 رمضان 1342، که به رسوایی یکی از وعاظ‌السلاطینِ گسیل‌شده به این شهر منجر شد، از سوی نهادهای امنیتی این شهر بی‌واکنش نماند. آنها در غروب آن روز، آن مبلغ بیدارگر را در مسجد شیعیان بازداشت کردند و نزد رئیس پلیس زاهدان بردند. به این ترتیب، دومین داستان دستگیری و زندانی شدن قهرمان داستان ما آغاز شد:
«غروب روز 19 رمضان، به منزل یکی از مؤمنین برای افطار دعوت شده بودم. بعد از افطار به اتاق خود در مسجد بازگشتم تا برای سخنرانی آن شب آماده شوم. دیدم کسی مرا از پشت در صدا می‌زند. در را باز کردم، جوانی شیک و خوش‌لباس را دیدم. به من سلام کرد و گفت: شما فلانی هستید؟ گفتم: بله. گفت: رئیس پلیس شما را خواسته. گفتم: برای چه؟ گفت: چیزی نیست، می‌خواهد با شما در مورد مسائلی حرف بزند. گفتم: من معنای این احضار را می‌دانم، اما این کار به مصلحت شما نیست؛ من دعوت شده‌ام که امشب منبر بروم، اگر مردم بدانند که من بازداشت هستم ــ به‌ویژه با توجه به آنچه امروز در مسجد واقع شد ــ عاقبت بدی برای شما خواهد داشت... به‌هرحال آن جوان برایم توضیح داد که چاره‌ای جز ملاقات با رئیس پلیس نیست و من در این قضیه اختیاری ندارم. از مسجد که خارج شدم، دیدم پلیس و ارتش آن را در محاصره گرفته‌اند، دانستم که رژیم در اتخاذ یک موضع بازدارنده جدی است، ناگزیر همراه با آن جوان به نزد رئیس پلیس رفتم. مردی تنومند بود با درجه سرهنگی. در انتهای یک سالن بزرگ و مجلل ــ که با آنچه در بیرجند دیده بودم شباهتی نداشت ــ پشت میزی بزرگ تکیه زده بود. وقتی وارد شدم، مشغول نوشتن چیزی بود. البته این معمولا یک ژست مصنوعی است که به واردشونده القا کنند به او اهمیتی نمی‌دهند؛ بنابراین هدف از این کار تضعیف روحیه واردشونده است. به او سلام کردم. نه جواب سلام داد و نه سرش را بلند کرد. من نیز چاره‌ای ندیدم جز اینکه به همین شکل با او برخورد کنم؛ بدون اینکه از او اجازه بگیرم، روی شیک‌ترین مبل اتاق نشستم؛ سپس خود را به چیزهایی مشغول کردم که کاملا حاکی از بی‌توجهی به او بود. افسر که فهمید نتوانسته مرا دچار شکست روحی کند، سرش را بلند کرد و گفت: شما فلانی هستی؟ گفتم: بله. گفت: چرا مردم را تحریک می‌کنی؟ گفتم:‌ شمایید که مردم را تحریک می‌کنید! معتدل‌تر نشست، گویی انتظار چنین پاسخی را نداشت. گفت: چطور؟ گفتم: من مسائل دین و احکام شرعی را برای مردم بیان می‌کنم، کجای این کار تحریک است؟ اما شما با این کارتان مردم را تحریک می‌کنید. در خطوط چهره‌اش، نشانه‌های آرامش پدیدار شد و گفت: ما نمی‌خواهیم مردم را تحریک کنیم، شما در سخنانت به اصلاحات شاه اهانت کردی. گفتم: اطلاعاتی که به شما رسیده دروغ است. لحن سرهنگ عوض شد. از جمله مطالبی که در خلال سخنانش گفت، این بود: ما هم مانند شما مسلمانیم و آقای خمینی را دوست داریم! شکی نیست که این حرف را راست نمی‌گفت، بلکه قصد فریب و ظاهرسازی داشت. در دل گفتم: خدایا تو را شکر که این نظامیِ مغرور را واداشتی تا ناچار شود با یک طلبه جوانِ فقیر که در چنگ اوست، ظاهرسازی و چاپلوسی کند! ملایمت و مهربانی نشان داد و شروع کرد به نصیحت من: شما در آغاز زندگی و عنفوان جوانی هستی، چرا خودت را به دردسر می‌اندازی و برای خودت مشکلات درست می‌کنی؟! چنین نصایحی معمولا مخاطب را نرم می‌کند و وقتی نرم شد، با او تندی می‌کنند و هر چه بخواهند به او دیکته می‌کنند! لذا باید در چنین موقعیتی، طوری قاطعانه سخن گفت که نصیحت‌کننده را ناامید سازد. به او گفتم: قبلا مرا در بیرجند دستگیر کردند و به نزد رئیس پلیس بردند؛ حرفی را که در آنجا زدم، برای شما هم تکرار می‌کنم. به او گفتم: شما مأمورید و من هم مأمورم! من موظفم رسالت دینی خود را انجام دهم، شما هم می‌توانید وظیفه‌ای را که برعهده دارید انجام دهید؛ شما کاری بیش از کشتن من از دستتان برنمی‌آید و من خود را برای کشته شدن آماده کرده‌ام، پس مرا از چه می‌ترسانید؟ تأثیر چنین سخنی روی اهل دنیا، مانند تأثیر صاعقه است. آنها از کلمه مرگ وحشت دارند. این افسر که جوانی خود را هم گذرانده بود، از مرگ می‌ترسید و اینک می‌دید جوانی در سرآغاز راه زندگی به او می‌گوید: من خود را برای مرگ آماده کرده‌ام و از آن نمی‌ترسم! سرش را برگرداند، حیرت‌زده شد و فرو ریخت. بعد خونسردی و آرامش خود را بازیافت و دوباره با مهربانی به من گفت: ان‌شاءالله مسئله‌ای برایت پیش نمی‌آید، فقط باید تعهد بدهی که دوباره دست به چنین کارهایی نزنی؛ حالا برای پاسخ دادن به چند سؤال به اتاق کنار برو!...».

اینجا دفترِ ساواک است!

به شهادت اسناد، مواجهه جدی آیت‌الله خامنه‌ای با سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک)، پس از دستگیری دوم انجام پذیرفت. وی در زاهدان و از سوی عوامل ساواک، مورد بازجویی قرار گرفت و سپس برای طی مراحل اداری و گذراندن دوره زندان، به تهران گسیل شد. به نظر می‌رسد که متولیان این نهاد امنیتی، در جریان دستگیری دوم این خطیب مبارز دریافتند که با یکی از مخالفان مصمم خویش روبه‌رو هستند؛ چیزی که گذر زمان آن را بیشتر اثبات نمود:
«در اتاق کنار، بازجو مرا به

سؤال گرفت: بالای منبر چه گفتی؟ چرا چنین گفتی؟ مقصودت از فلان مطلب چه بود؟ این سؤال‌ها نشان می‌داد که همه آنچه من بالای منبر گفته‌ام، به آنها رسیده. وقتی بازجویی پایان یافت، مرا به جای دیگری بردند. در آنجا با چهره‌های عبوسِ خاصی مواجه شدم و فهمیدم اینجا ساواک است. رئیس ساواک زاهدان، در آن زمان از اشرار معروف بود. او قبلا همین مقام را در مشهد داشت و بعد به زاهدان منتقل شد، از آنجا هم به کرمان رفت و جنایات وحشتناکی را مرتکب شد. او پس از شعله‌ور شدن انقلاب، از کرمان گریخت. به‌هرحال مرا به اتاقی بردند و چند جوان دور مرا گرفتند. با دقت مرا بازرسی کردند. کیف بغلی مرا برداشته و عکس‌هایی را از آن درآوردند و درباره صاحبان عکس‌ها از من سؤال کردند. کوشیدند تا از طریق توهین و تمسخر، نسبت به من جنگ روانی کنند، ولی بحمدالله من تسلیم نشدم، در برابر آنها سست نشدم و شکست نخوردم؛ در عین حال زجر و آزار بسیاری کشیدم. ساعتی بعد مرا بیرون بردند و سوار ماشین کردند و به خارج از شهر بردند. هوا تاریک و بسیار سرد بود. آن سال از سال‌هایی بود که در منطقه سرمای سختی شد، به طوری که در زاهدان ــ که معمولا سابقه برف ندارد ــ آن سال برف بارید! فهمیدم جایی که مرا برده‌اند، پادگان نظامی است. مرا در بازداشتگاه نگهبانی انداختند. این میهمان جدید، برای سربازان غیرمنتظره بود. آنها جوان لاغر و کم‌سن و سالی را دیدند با عمامه‌ای بر سر و عینکی بر چشم و لباس طلّاب علوم دینی بر تن؛ این ویژگی‌ها معمولا احساسات را برمی‌انگیزد. سربازان از جای خود برخاستند، دور مرا گرفتند و با احترام به من سلام دادند. فرمانده سربازان وقتی آن رفتار را از افراد خود دید، دستپاچه و نگران شد و سریعا مرا به مکانی انفرادی برد، اما خود او نیز با من با عواطف خاصی برخورد کرد که حاکی از تأثر بود. مرا به اتاق کوچکی برد که یک بخاری خاموش در آن بود. رفت و برگشت و بخاری را روشن کرد و با مهربانی از من پرسید: شما که هستید؟ و شروع کرد به صحبت کردن با من. بعد غذا آورد و سپس بیرون رفت. پس از لحظاتی بار دیگر آمد و در اتاق نشست. فرد دیگری هم با او نشست و با هم صحبت‌های جالبی کردیم. از جمله به من گفت: کسی که باعث شده شما به اینجا بیایید، از خودتان است! و من منظور او را فهمیدم. همین که صبح فرارسید، با من خداحافظی کرد و رفت.
این نکته را در اینجا بگویم که در همه بازداشت‌ها، هیئت‌ ظاهری و قیافه من جلب توجه می‌کرد. به یاد دارم در نخستین بازداشت، وقتی وارد اردوگاه شدم، جلوی درِ نگهبانی بازداشتگاه ایستاده بودم تا ترتیبات اداری لازم انجام شود. در این اثنا تیمسار مین‌باشیان، که از مشهورترین تیمسارها بود، از پله‌های روبه‌رو پایین آمد. از دور که چشمش به من افتاد، به من خیره شد و به سمت من آمد. وقتی به من رسید، پرسید: شما که هستید؟ چرا شما را به اینجا آورده‌اند؟ پاسخ دادم: به من می‌گویند چیزهایی گفته‌ای که مخالف مصالح کشور است! پرونده‌ام را خواست و در حالی که پرونده را ورق می‌زد، از تأسف و عجب سر تکان می‌داد و مکرر می‌گفت: عجیب است! چرا چنین کردی؟! چرا این را گفتی؟ و بعد رفت...».

شهید آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای (سال 1343)

«تحت‌الحفظ»، در نخستین سفر با هواپیما

تقدیر چنین بود که نخستین سفر شهید خامنه‌ای با هواپیما، به اراده و دستور ساواک زاهدان انجام گیرد! جالب این است که وی نخستین مسافرتِ پس از پیروزی انقلاب اسلامیِ خویش را نیز با هواپیما و به مقصد زاهدان انجام داد؛ آن‌گاه که امام خمینی طی حکمی، ایشان را مأمور به بررسی مسائل استان سیستان و بلوچستان نمود:
«به‌هرحال صبح زود به مقر ساواک منتقل شدم و تا عصر در آنجا ماندم. در طی این مدت از من بازجویی شد، که چند ساعت طول کشید. تعجب کردم وقتی دیدم که بازپرس از دوستان دوران کودکی من است و من در بازی‌های کودکانه او و برادرانش شرکت می‌کردم! پدر و برخی برادرانش، از علما و سادات بودند. عصر بود که مرا به فرودگاه آوردند و به همراه دو مأمور در هواپیما نشاندند. هواپیما به مقصدی که برای من نامعلوم بود، پرواز کرد. بعدا متوجه شدم که عازم تهران هستیم. این نخستین سفر من با هواپیما بود. پیش از آن، هواپیما سوار نشده بودم و اتفاقا اولین سفر هوایی من پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز، برای مأموریتی به زاهدان بود. امام راحل طی حکمی ــ که در صحیفه امام آمده ــ مرا به بلوچستان فرستادند. آقای راشد یزدی هم که در سال 1357 با من در ایرانشهر ــ از شهرهای بلوچستان ــ تبعید بود، در این سفر همراهم بود. از تهران با هواپیما عازم کرمان شدیم و روز همه‌پرسی برای نظام جمهوری اسلامی (10 فروردین 1358ش/ 1 جمادی‌الاول 1399ق) در کرمان بودیم و از آنجا به زاهدان رفتیم. در فرودگاه، تعدادی از مشایخ منطقه به استقبال ما آمدند. در آنجا به آنها گفتم: من این فرودگاه را در نخستین سفر هوایی زندگی‌ام ترک کردم و اکنون نیز در نخستین سفرم بعد از پیروزی انقلاب، به همین فرودگاه قدم می‌گذارم...».

التذاذ از غزل، در نخستین سفر هوایی

تسلط به خویش و تبدیل تلخ‌ترین فرصت‌ها به موسمی برای آرامش و استراحت، از خصال بارز قائد شهید امت اسلامی بود. شواهد و از جمله خاطرات آن بزرگ نشان از آن دارد که این ویژگی از جوانی و 24 سالگی در وی وجود داشته و به‌مرور توسعه بیشتری یافته است. از جمله مصادیق این امر، ساعتی است که وی تحت‌الحفظ و در هواپیمایی از سوی ساواک زاهدان به تهران اعزام شد؛ لحظاتی که او به جای اندیشه به تلخی‌های آن دوره، به التذاذ از یک غزل زیبا پرداخت:
«در هواپیمایی که مرا به صورت تحت‌الحفظ به تهران می‌برد، به مسائل مختلفی می‌اندیشیدم؛ به آینده این نهضت اسلامی که برپا شده، به برپاکننده این نهضت، یعنی امام خمینی، به پدری که برای ادامه معالجه در تهران به من نیاز داشت و به علت ابتلا به آب مروارید داشت بینایی‌اش را از دست می‌داد، به آینده‌ای که در انتظار من بود و... از فکر به این امور که جز خدای متعال کسی از عاقبت آن آگاه نیست، منصرف شدم. مجله‌ای برداشتم و به ورق زدن آن پرداختم. چشمم به غزلی افتاد که از آن خوشم

آمد. من عادت داشتم که هر شعری را می‌پسندیدم، در دفتر خاصی که آن را "سفینه غزل" نامیده بودم، می‌نوشتم. دیدم دو مأمورِ همراه من، از دو طرف گردن می‌کشند تا ببینند من چه می‌نویسم! بدون توجه به فضولی آنها، به نوشتن ادامه می‌دادم؛ آنها هم به نگاه کردن ادامه می‌دادند. وقتی شعر را نوشتم، ذیل آن این عبارت را هم افزودم: این ابیات را در هواپیمایی که مرا به همراهی دو مأمور خوش‌اخلاق از زاهدان به جای نامعلومی می‌برد، نوشتم! این عبارت، اثر مثبتی بر هر دوی آنها گذاشت. هواپیما شبانه به آسمان تهران رسید. منظره درخشش چراغ‌های شهر، دل‌انگیز بود. دیدم مأموران همراه من نیز خیلی به دیدن چشم‌انداز تهران علاقه‌مندند و از اینکه به پایتخت رسیده‌اند، احساس خوشحالی می‌کنند؛ به‌ویژه یکی از آن دو خیلی ابراز خوشحالی می‌کرد. به او گفتم: قدر مرا بدان؛ چون به خاطر من با هواپیما به تهران آمدی؛ اگر بازداشتی کس دیگری جز من بود، تو را با اتومبیل به خاش می‌فرستادند و می‌بایستی شب تا صبح بیابان‌های برهوت را طی می‌کردی، ولی خب حالا شب خوشی را در تهران خواهی گذراند! خنده‌ای از ته دل کرد که برخاسته از احساس کامل خوشبختی و رضایت بود...».

پس از نماز در پادگان سلطنت‌آباد، به خوابی عمیق و آرام فرو رفتم!

خامنه‌ای جوان پس از دستگیری در شهر زاهدان، به تهران منتقل شد و چون همیشه مدتی را در سلول انفرادی به‌سر برد. وی اما در مواجهه با فضای پُرارعاب ساواک، به‌سان پیران پُخته عمل می‌کرد و امکان ایجاد هراس‌افکنی توسط دشمن را به حداقل می‌رساند. هم از این روی به محض رسیدن به پادگان سلطنت‌آباد و دلالت به اتاقی که برایش آماده ساخته بودند، با آرامش و خونسردی به استراحت پرداخت:
«از پلکان هواپیما پایین آمدیم. ماشین ساواک، جلوی پلکان منتظر ایستاده بود. ما را سوار کرد و در خیابان‌های تهران به راه افتاد. من عقب نشسته بودم و نگاه کردن به بیرون ممکن نمی‌شد، اما برخی خیابان‌هایی را که از آنها گذشتیم، شناختم. شبِ بسیار سردی بود و برف می‌بارید. به یک منطقه خالی از ساختمان رسیدیم. نگرانی خفیفی به سراغم آمد؛ چون احتمال دادم که می‌خواهند مرا در این جای پرت و خالی به قتل برسانند. پس از مدتی ماشین ایستاد و من صدای ایست را شنیدم. فهمیدم که ما به یک پادگان نظامی رسیده‌ایم. یکی از مأموران همراه پیاده شد، برگه‌ای را به نگهبان داد، راه باز شد و ما وارد شدیم. بعدا متوجه شدم که آنجا پادگان سلطنت‌آباد است. جلوی مرکز نگهبانی، از ماشین پیاده شدیم. مرا بازرسی کردند، بعد افسر نگهبان مرا از مأموران همراه تحویل گرفت و آنها رفتند. مرا به اتاقی تمیز و بزرگ بردند که در آن دو تختخواب و یک بخاری بود. افسر از من پرسید: شما شام خورده‌ای؟ گفتم: نه. برایم شام آورد. شام خوردم و نماز خواندم و پس از آن، به خوابی عمیق و آرام فرو رفتم. چون تاریکی بیرون اتاق را احاطه کرده بود، بیرون را نمی‌دیدم. صبح بیدار شدم و فرایض را به جا آوردم. بعد یک نفر آمد و گفت: ‌صبحانه می‌خواهی؟ من به علت مسافرت، روزه نبودم. گفتم بله. یک فنجان بزرگ چای با نان مخصوص ارتش ــ که معمولا با مقداری روغن و شکر و کمی کافور مخلوط بود و ضخامت هم داشت و بسیار خوشمزه بود ــ برای من آورد. کنار نان، کمی کره هم بود. من گرسنه بودم و همه‌اش را خوردم و لذت بردم!...».*

شهید آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای در حال انجام یک گفت‌وشنود تاریخی (سال 1361)

کلام آخر

تا اینجا و در بازخوانی یادمان‌های خامنه‌ای شهید از دوران مبارزه، درمی‌یابیم که او در فرآیند نهضت اسلامی و به‌رغم جوانی و عدم تجربه پیشین در مواجهه با سازمان‌های امنیتی، با هوشمندی، دقت، موقع‌شناسی و مطالعات گسترده، تهدیدات، دستگیری‌ها و زندان‌های رژیم پهلوی را به هیچ می‌گرفت و از آنها عبور می‌کرد. بی‌جهت نبود که به هنگام پیروزی انقلاب اسلامی، که در آستانه چهل‌سالگی قرار داشت، با مهارتی که به سیاستمداران پرسابقه شباهت می‌برد، پذیرای مأموریت‌ها و مسئولیت‌های فراوان گشت که تفصیل آن مجالی دیگر می‌طلبد.

بیشتر بخوانید:

بیدارگری که در شهر شهادت، هزاران نفر را بی‌قرارِ مبارزه ساخت (خوانشی تحلیلی از خودگفته‌های رهبر شهید در باب نشوونما و تحصیل و تدریس خویش)

وقتی در دوم ابتدایی تحصیل می‌کردم، معمم شدم! (رهبر شهید، آغازین دوره از تحصیلات و شرایط فرهنگیِ وقت، در آینه روایت‌های خویش‌گفته)

گوشه‌گیری پدر را خوش نمی‌داشتم؛ لذا عکسِ آن را فراگرفتم! (گذری بر یادمان‌های امام شهید انقلاب اسلامی، از خاستگاه فرهنگی و تربیتی خویش)

وقتی به زبان عربی گوش می‌سپارم، از اعماق وجود تحت‌تأثیر قرار می‌گیرم (خوانشی تحلیلی از خاطرات رهبر شهید، در باب زمینه‌ها و پیامدهای علاقه به ادبیات عرب)

درس خواندن در تعطیلات، موجب شد به‌سرعت «مقدمات» و «سطح» را به پایان ببرم (مراحل تحصیلی رهبر شهید، در آینه آنچه خویش به تاریخ سپرده است)

او نخستین جرقه‌ای بود که راه اسلام انقلابی را در برابرم روشن ساخت (جذبه شهید سیدمجتبی نواب صفوی، محملی برای فعالیت سیاسی امام شهیدِ انقلاب اسلامی)

مردی که تا پیش از آغاز مبارزه، نشانی از انقلابی بودن نداشت! (حدیث دلدادگی مرید و مراد، در آینه یادمان‌های رهبر شهید)

شب‌های ما یا در زندان می‌گذشت، یا در تبعیدگاه و یا در انتظارِ زندان و تبعید! (وظایف و مأموریت‌های رهبر شهید در دوره مبارزات، بر پایه یادبودهایش)

مردم می‌خواستند برای آزادی من، به پاسگاه پلیس حمله کنند! (حکایت رهبر شهید از نخستین زندان خویش، در 24سالگی)

حمله به آخوندهای درباری، موجب تعطیل منبر و دستگیری‌ام شد! (بیدارگری در شهر زاهدان، در پی دومین سفر تبلیغی ـ انقلابی رهبر شهید)

پی‌نوشت:

[*] مستندات این مقال، تماما از اثر «خون دلی که لعل شد، خاطرات حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای» منتشره از انتشارات انقلاب اسلامی، اخذ شده است.
https://iichs.ir/vdcae0nu.49nie15kk4.html

اقدام فوری متقاضیان آزمون در صورت عدم دریافت لینک ثبت‌نام نهایی

جزئیات زمان‌بندی، ساعات برگزاری و نحوه دریافت کارت آزمون استخدامی پژوهشکده تاریخ معاصر

او می‌دانست که راه حل مشکل فلسطین، مذاکره با دشمنان نیست

تبدیل مرگ به یک آغازِ پرشور

شهید آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای در آینه تصاویر (بخش چهارم/ واپسین دوره از ریاست‌جمهوری - 2)