شاگردی در قدیم

آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

زهرا کولیوند

 

یکی از پیامدهایی رویارویی با غرب مدرن، بررسی نظام تعلیم و تربیت ایران از منظر انتقادی بود. پس از آشنایی روشنفکران و غرب‌رفتگان با شیوه آموزش در غرب، به این روش تعلیم و تربیت در ایران توجه شد و شیوه آموزشی سنتی آماج نقد قرار گرفت. در نظام آموزشی سنتی ایران در دوره قاجار، برای فراگیری دانش، سه مرحله مکتب، مدرسه و حوزه‌های علمیه در نظر گرفته شده بود. مرحله نخست آن، که معادل مدارس ابتدایی جدید بود، خود دو سطح مقدماتی و عمومی را دربرمی‌گرفت. در سطح مقدماتی که به پیش‌دبستانیهای کنونی شباهت داشت، کودکان ــ البته نه همه کودکان، بلکه آنهایی که خانواده‌شان استطاعت مالی این کار را داشتند ــ در چهار تا هفت‌سالگی و پیش از ورود به مکتب‌خانه‌های عمومی، در مکتب‌خانه‌هایی زیر نظر «آخوندباجی» یا «ملاباجی»ها، که خانمهایی بهره‌مند از علم بودند، الفبا، برخی از سوره‌های کوچک قرآن و آداب معاشرت را فرامی‌گرفتند. کودکان از هفت تا شانزده‌سالگی در مکتب‌خانه‌های عمومی ــ یا مکتب‌خانه‌های خصوصی که مخصوص کودکان طبقات مرفّه و متمکن جامعه بود ــ با حروف الفبا و زبان و ادبیات فارسی (از طریق گلستان سعدی، دیوان حافظ و...) و عربی، واجبات دین و اصول اخلاقی و دینی، تاریخ اسلام و ایران (از طریق کتاب ناسخ‌التواریخ، تاریخ نادر، تاریخ معجم یا ...)، نگارش و املا، خوشنویسی و گاه سیاق آشنا می‌شدند. ویژگیهای مکتب‌خانه‌ها عبارت بود از: گرد آمدن دانش‌آموزان روی زمینی فرش‌شده با حصیر، نمد، گلیم یا... و نشستن روی تشکچه‌هایی که از منزل آورده بودند، حضور معلمی که ترکه‌ای به دست داشت تا در صورت لزوم از آن برای تنبیه دانش‌آموزان استفاده کند، چوب فلک و نیز سیاه‌چال که سرداب یا زیرزمینی برای محبوس کردن موقتی دانش‌آموزان بازیگوش یا درس‌نخوان بود. (این نوع تنبیه‌ها در مدارس جدید نیز رواج داشت و حتی دانش‌آموزان چند دهه پیش نیز خاطراتی از آنها یا ارعاب با آنها به یاد دارند.)

 

در مکتب‌خانه‌ها، که معمولا در مساجد، سرگذرها، خانه مکتبداران و... برپا می‌شدند) هیچ تمایزی از نظر سطح سواد بین دانش‌آموزان وجود نداشت و تمام آنها با هر سطح سوادی در یک مکان گرد هم می‌آمدند و از تدریس یک معلم برخوردار می‌شدند. به عبارت دیگر روش تدریس در مکتبها انفرادی بود: مدرس نخست به شاگردانی که سطح سوادشان بالاتر بود درس می‌داد و آنگاه آنها به شاگردانی که سطح سوادشان پایین‌تر بود درس می‌دادند. در این دوره تحصیلی، حفظ کردن مهم‌ترین راه یادگیری بود. از ویژگیهای دیگر مکتبها زمان برپایی آنها بود: چون در آن زمان اغلب کودکان در کسب روزی با بزرگ‌ترهای خود همکاری می‌کردند، زمان تحصیل بیشتر در زمستانها بود.

 

پس از فراگیری دانش مقدماتی در مکتب‌خانه‌ها، دانش‌آموختگانی که علاقه و استطاعت برای ادامه تحصیل را داشتند رهسپار مدارس قدیم و سپس حوزه‌های علمیه می‌شدند تا به شکلی عمیق‌تر حوزه وسیعی از دانشها را فراگیرند. در این سطوح، تدریس دیگر انفرادی نبود و برخلاف دوره مکتب‌خانه بر حفظیات تکیه نداشت، بلکه مدرس پس از آنکه یکی از حاضران بخشی از کتاب درسی را می‌خواند به توضیح آن اقدام می‌کرد و سپس بر سر موضوعات مطرح‌شده مباحثه شکل می‌گرفت.

 

در بیان ویژگیهای نظام آموزشی دوره قاجار و پیش از آن گفتنی است که تعلیم و تربیت به افراد و قشرهای محدودی اختصاص داشت و آموزش و پرورش جنبه رسمی نداشت. این در حالی بود که در کشورهای مدرن و صنعتی آن زمان، دولت تعلیم و تربیت را که تا پیش از آن در دست کلیسا بود، در اختیار گرفته بود. این دگرگونیها و آشنایی بیشتر با مدارس سبک جدید، که تعدادی از آنها به دست خارجیها و میسیونهای مذهبی در ایران تأسیس شده بود و نیز مشاهده پیشرفتهای کشورهای غربی، بر انتقادها به شیوه آموزشی رایج در مکتب‌خانه‌ها افزود و به انگیزه دستیابی به علوم و فنون غربی، که عامل پیشرفت اروپاییان به‌شمار می‌آمد، تأسیس مدارس به شیوه غرب در ایران نیز در کانون توجه قرار گرفت. اخذ این شیوه تعلیم و تربیت به دلیل فرود آمدن سر تعظیم مدرسه‌سازان در برابر پیشرفتهای غرب، بدون تفکر انتقادی و بی‌توجه به مسئله بومی کردن آن در دستور کار قرار گرفت و این گونه بود که مدارس جدید در ایران گسترش کمّی و کیفی یافتند.

 

از نقاط مهم در سیر نظام آموزش و پرورش ایران تأسیس دارالفنون در سال 1230ش و نیز ایجاد مدارس به سبک جدید یا رشدیه‌ها از سال 1267ش توسط میرزا حسن رشدیه بود. با تأسیس دارالفنون زمینه برای ایجاد مدارس به سبک جدید فراهم شد. دارالفنون، که دانش‌آموزان را در مقطع متوسطه پذیرش می‌کرد، مانند دانشگاهی برای آموزش تخصصهای جدید چون شیمی، پزشکی، مهندسی و... بود و زیر نظر حکومت اداره می‌شد. پس از آن مدارس رشدیه ظهور کردند که از دوره ابتدایی دانش‌آموزان را می‌پذیرفتند. این مدارس دارای نیمکت بودند و به هر مقطع تحصیلی کلاسی ویژه اختصاص می‌دادند. تأسیس این مدارس گرچه با مخالفتهایی روبه‌رو بود، کم‌کم گسترش یافت. در این مدارس علوم گوناگونی تدریس می‌شد و نظم و قوانین خاصی بر آنها حاکم بود.

 

در سیر رو به رشد مدارس جدید در دوره قاجاریه، تأسیس وزارت علوم در دوره ناصری بسیار تأثیرگذار بود. ناصرالدین‌شاه پس از بازگشت از اروپا، فرمانی صادر کرد که به موجب آن علیقلی اعتضادالسلطنه، مأمور تأسیس وزارت علوم شد. در دوره وزارت اعتضادالسلطنه، که ریاست دارالفنون را نیز برعهده داشت، مدارس نوین دولتی رو به گسترش نهاد. تشکیل انجمنهای معارف در دوره مظفری و زمان صدارت امین‌الدوله تحرک بیشتری به تأسیس این مدارس بخشید. انجمن معارف تهران، که به منظور تأسیس مدارس جدید در این شهر تشکیل شده بود، به ریاست احتشام‌السلطنه و عضویت رجال فرهنگی و سیاسی کشور، بر کار مدارس نظارت می‌کرد. این مدارس با پیروزی انقلاب مشروطیت و تدوین متمم قانون اساسی و به‌ویژه اصل نوزدهم آن، که مسئولیت اداره مدارس را به دولت واگذار می‌کرد، و نیز تصویب قانونی در آبان 1290ش که به موجب آن آموزش ابتدایی برای عموم ایرانیان از هفت‌سالگی اجباری می‌شد رواج بیشتری یافت.

تاریخ : 1396/07/12 14:22
  • آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

    تعدادی از دانش‌آموزان و معلمان یک مکتب‌خانه در دوره قاجار

    شماره آرشیو: 10-۱۵۴پ

  • آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

    جمعی از معلمان و دانش‌آموزان یک مکتب‌خانه در دوره قاجاریه

    شماره آرشیو: 3942-1ع

  • آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

    چوب و فلک در مکتب‌خانه‌های تهران قدیم

    شماره آرشیو: 3801-1ع

  • آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

    یکی از معلم‌خانه‌های تهران قدیم

    شماره آرشیو: 3789-4ع

  • آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

    مکتب‌خانه در دوره قاجاریه

    شماره آرشیو: 1-5817-11ع 

  • آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

    معلمان ایرانی و خارجی مدرسه دارالفنون در دوره ناصری

    شماره آرشیو: 4146-7ع

  • آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

    جمعی از معلمان و محصلان مدرسه کمالیه تهران در سال 1320ق. در جمادی‌الاول سال 1317ق، این مدرسه با شراکت یحیی دولت‌آبادی و مرتضی‌خان مدیر (مرتضی کمالیه) در محله سید نصرالدین تهران تاسیس شد. مدرسه کمالیه به صورت خصوصی و با مدیریت مرتضی‌خان مدیر (مرتضی کمالیه) اداره می‌شد. این مدرسه هم کلاسهای ابتدایی و هم متوسطه داشت و زبان فرانسه جزء برنامه آموزشی آن بود؛ البته پس از دو سال، با پذیرش نظام‌نامه وزارت معارف، در شمار مدارس ابتدایی گیرنده مختصر اعانه‌ای از دولت درآمد

    شماره آرشیو: 1-3433-1ع

  • آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

    جمعی از شاگردان مدرسه مبارکه اسلام در زمان مظفرالدین‌شاه قاجار. این مدرسه را سیدمحمد طباطبایی در اردیبهشت 1279ش تأسیس کرد. مدیریت مدرسه اسلام برعهده میرزا محمد کرمانی بود. این مدرسه در آبان 1281ش با مدرسه افتتاحیه ادغام شد

    شماره آرشیو: 3103-4ع

  • آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

    محصلان و معلمان مدرسه ابتدایی روسی و ایرانی «نوروز» در زمان مظفرالدین‌شاه

    شماره آرشیو: 1738-1ع

  • آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

    محصلان و معلمان مدرسه ابتدایی روسی و ایرانی «نوروز» در زمان مظفرالدین‌شاه

    شماره آرشیو: 1734-1ع

  • آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

    یکی از کلاسهای درس اداره نظمیه در دوران سرپرستی ماموران سوئدی

    شماره آرشیو: 3931-1ع

  • آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

    معلمان و محصلان کلاس اول مدرسه علمیه تهران در دوره قاجاریه. مدرسه علمیه در اصل مدرسه‌ای بود که برای تحصیل در مقاطع بالا در نظر گرفته شده بود، بااین‌حال دوره ابتدایی نیز داشت. این مدرسه، که به همت انجمن معارف به‌ویژه احتشام‌السلطنه و علی‌خان ناظم‌العلوم در لاله‌زار تهران تاسیس شد، دانش‌آموزانی را که در دارالفنون یا خانه‌های خود به صورت خصوصی تحصیل کرده و مقدماتی از سواد را فراگرفته بودند در مقطع علمی (پیشرفته) پذیرش می‌کرد و دانش‌آموزانی را که هنوز سواددار نشده بودند در مقطع ابتدایی ثبت نام می‌کرد. مقطع ابتدایی مدرسه دو سال آخر تحصیلات ابتدایی و مقطع پیشرفته سه سال نخست مدرسه متوسطه را شامل می‌شد. ورزش و تمرینهای نظامی بخشی از برنامه آموزشی مدرسه علمیه بود. هنگام تاسیس مدرسه علمیه (سال 1315ق/ 1277ش)، مدیر آن علی‌خان ناظم‌العلوم، ناظم قسمت علمی آن محمدکاظم‌خان رشتی، ناظم قسمت ابتدایی آن محمد صفی‌خان، و معلم عربی آن شیخ محمدرفیع نطنزی بود. در این مدرسه، تعدادی از کودکان فقیر مجانی تحصیل می‌کردند. آن‌گونه که از تصویر برمی‌آید شاگردان این مدرسه لباس متحدالشکل به تن می‌کردند  

    شماره آرشیو: 4972-1ع

  • آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

    معلمان و محصلان کلاس پنجم ابتدایی مدرسه علمیه تهران در دوره قاجاریه. مدرسه علمیه در اصل مدرسه‌ای بود که برای تحصیل در مقاطع بالا در نظر گرفته شده بود، بااین‌حال دوره ابتدایی نیز داشت. این مدرسه، که به همت انجمن معارف تاسیس شد، دانش‌آموزانی را که در دارالفنون یا خانه‌های خود به صورت خصوصی تحصیل کرده و مقدماتی از سواد را فراگرفته بودند در مقطع علمی پذیرش می‌کرد و دانش‌آموزانی را که هنوز سواددار نشده بودند در مقطع ابتدایی ثبت نام می‌کرد. هنگام تاسیس مدرسه علمیه (سال 1315ق)، مدیر آن علی‌خان ناظم‌العلوم، ناظم قسمت علمی آن محمدکاظم‌خان رشتی، ناظم قسمت ابتدایی آن محمد صفی‌خان، و معلم عربی آن شیخ محمدرفیع نطنزی بود. در این مدرسه، تعدادی از کودکان فقیر مجانی تحصیل می‌کردند. آن‌گونه که از تصویر برمی‌آید شاگردان این مدرسه لباس متحدالشکل به تن می‌کردند

    شماره آرشیو: 968-1ع

  • آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

    مدرسه مسیونرهای اصفهان (آوریل سال 1894م)

    شماره آرشیو: 1-400-336م

  • آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

    جمعی از محصلان مدرسه نظام در دوره قاجاریه. این مدرسه زیر نظر وزارت جنگ قرار داشت

    شماره آرشیو: 1-3645-1ع

  • آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

    دانش‌آموزان مدرسه رشدیه. آن‌گونه که از تصویر برمی‌آید شاگردان این مدرسه لباس متحدالشکل به تن می‌کردند

    شماره آرشیو: 545-288م

  • آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

    معلمان و شاگردان مدرسه تمدن تبریز در دوره قاجار

    شماره آرشیو: 54-8ع

  • آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

    دانش‌آموزان یک مدرسه ابتدایی تبریز در دوره قاجاریه

    شماره آرشیو: 1268-8ع

  • آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

    جمعی از محصلان مدرسه سادات در دوره قاجاریه. مدرسه سادات را که در آن کودکان فقیر سادات تحصیل می‌کردند، در سال 1278ش یحیی دولت‌آبادی همراه سید مرتضی در ناحیه سرچشمه تهران تأسیس نمود. آن‌گونه که از تصویر برمی‌آید شاگردان این مدرسه لباس متحدالشکل به تن می‌کردند

    شماره آرشیو: 1954-1ع

  • آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

    جمعی از محصلان و معلمان مدرسه علوم سیاسی به ریاست حسن مشیرالملک (سال 1319ق). این مدرسه به دستور مظفرالدین‌شاه و با سعی و کوشش میرزا نصرالله‌خان مشیرالدوله، وزیر خارجه، و میرزا حسن‌خان مشیرالملک در سال ۱۲۷۸ش به منظور تربیت دیپلمات و مأموران وارد به امور سیاسی برای وزارت امور خارجه تأسیس شد. در آغاز تأسیس مشیرالملک (حسن پیرنیا) رئیس این مدرسه بود. قسمتی از بودجه مدرسه علوم سیاسی از محل درآمد تذکره (درآمد کنسولی) وزارت امور خارجه تأمین می‌شد. پذیرش شاگرد در این مدرسه موکول به شناخت اصالت خانوادگی و صلاحیت اخلاقی و پذیرفته شدن در آزمون ورودی و در نهایت، موافقت وزیر امور خارجه بود. بیشتر داوطلبان این مدرسه شاگردان دارالفنون و علمیه بودند. برای ورود به مدرسه علوم سیاسی در ابتدا، لازم بود داوطلبان دروس صرف و نحو عربی، انشا و املای فارسی و حساب را امتحان دهند. حداقل سن محصلان 15 و حداکثر 22 سال تعیین شده بود

    شماره آرشیو: 4479-1ع

  • آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

    معلمان مدرسه افتتاحیه به مدیریت مفتاح‌الملک، در اواسط دوره قاجاریه. این مدرسه با سرمایه‌ای که از میرزا ارفع‌الدوله گرفته می‌شد و به منظور فراهم کردن امکان تحصیل رایگان کودکان بی‌بضاعت در ناحیه سنگلج تهران برپا شده بود. همه شاگردان مدرسه افتتاحیه ملزم به پوشیدن لباس متحدالشکلی بودند. این مدرسه دوره پنج‌ساله ابتدایی را دربرمی‌گرفت. البته در سال 1281ش با مدرسه اسلام ادغام و به مدرسه متوسطه تبدیل شد

    شماره آرشیو: 4982-1ع

  • آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

    مدرسه بروک جلفا. احتمال دارد این مدرسه همان مدرسه‌ای باشد که دکتر بروس (یکی از مأموران انگلیسی و عضو جمعیت مذهبی پروتستان که در سال 1288ق به ایران آمد) تأسیس کرده باشد

    شماره آرشیو: 1-360-336م

  • آموزگاران و دانش‌آموزان قاجاری در آیینه تصاویر(1)

    مدرسه‌ای با معلم انگلیسی (اصفهان)

    شماره آرشیو: 1-401-336م

مشاهده مطلب
نظر شما
  • 0
  • 0
  • 0
  •  
  •  

تماس با ما تماس با ما : 38-22604037(9821+) ارتباط با ماInfo@iichs.ir
کلیه حقوق این سایت متعلق به موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران می باشد.
درج مطالب در سایت لزوماً به معنی تایید آن نیست.
استفاده از منابع این سایت با ذکر ماخذ مجاز است.