روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

بوی عشقی که از خاک سعدی می‌آید سده‌ها عشاق را به سوی این مزار کشانده و این تاییدی است بر گفته شیخ اجل که «ز خاک سعدی شیراز بوی عشق آید/ هزار سال پس از مرگ او گرش بویی». این توجه را ابن بطوطه، جهانگرد مراکشی، در سال 768ق ثبت کرده است. به گفته او، جایی که آرامگاه شیخ اجل است در زمان حیات شاعر، خانقاهی بوده که وی سالهای پایانی عمرش را در آن گذرانده است. براساس توصیف ابن بطوطه، این بقعه باغ زیبایی است...

زهرا کولیوند

بوی عشقی که از خاک سعدی می‌آید سده‌ها عشاق را به سوی این مزار کشانده و این تاییدی است بر گفته شیخ اجل که «ز خاک سعدی شیراز بوی عشق آید/ هزار سال پس از مرگ او گرش بویی». این توجه را ابن بطوطه، جهانگرد مراکشی، در سال 768ق ثبت کرده است. به گفته او، جایی که آرامگاه شیخ اجل است در زمان حیات شاعر، خانقاهی بوده که وی سالهای پایانی عمرش را در آن گذرانده است. براساس توصیف ابن بطوطه، این بقعه باغ زیبایی است که در کنار آن نهر بزرگی روان است. او همچنین به حوض کوچکی از سنگ مرمر اشاره کرده که شیخ اجل برای شستشو ساخته بود. از نکاتی که در توصیف این جهانگرد مراکشی از مزار سعدی جلب توجه می‌کند جمعیتی است که به زیارت این مکان می‌آمدند. گویا به دلیل همین توجه مردمی بوده که سلاطین تیموری نیز دست به کار آراستن مزار سعدی شدند و ابراهیم سلطان، فرزند شاهرخ تیموری، به خط خود شعر «به جهان خرم از آنم که جهان خرم از اوست/ عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست» را نگاشت. این شعر که به روی کاشی معرقی در مقبره سعدی قرار داشت بعدها به حکم یعقوب ذوالقدر، حکمران فارس، خراب شد. کریم‌خان زند نیز در سال 1187ق به تجدید بنای این آرامگاه دست زد. او بدون اینکه تغییری در سنگ قبر دهد این کار را انجام داد. این سنگ قبر پابرجا بود تا اینکه در یکی از بازسازیهایی که به همت علی‌محمدخان قوام‌الملک شیرازی در دوره قاجار انجام شد، جای آن را سنگ قبر سرخ کم‌رنگی گرفت. به روی این سنگ قبر شعری با این مطلع «کریم السجایا، جمیل الشّیم/ نبى البرایا، شفیع الامم» نقش بسته بود. بخشهایی از سنگ قبر نخستین که به مرور زمان شکسته بود در آرامگاه این شاعر بزرگ باقی ماند و بخشهایی نیز در زیر خاک مدفون گردید تا اینکه بعدها در کاوشها یافت شد.

فرسودگی بنای آرامگاه سعدی در گذر زمان امری بدیهی بود که بازسازی و تعمیر آن را ضروری می‌ساخت. این فرسودگی که گاه در نوشته سفرنامه‌نویسان غربی بازتاب یافته است، چندی از رجال دوره قاجار را به تعمیر بنا برانگیخت. میرزا فتحعلی‌خان صاحب‌دیوان، حبیب‌الله خان قوام‌الملک شیرازی و علی‌محمدخان قوام‌الملک شیرازی از جمله این افراد بودند که این بنا را بدون آنکه در طرحش تغییری دهند مرمت کردند.

آرامگاه سعدی تا سال 1327ش عبارت بود از یک ساختمان دوطبقه آجری مرکب از چند اتاق. در طبقه زیرین که یک متر از زمین بلندتر بود، در مکان فعلی آرامگاه، اتاقی بود که در داخل آن سنگ قبر شیخ اجل با معجرهای آهنینِ پیرامونش قرار داشت. این اتاق در سمت راست بنا (نسبت به ورود) قرار داشت. در سمت چپ بنا (نسبت به ورود) اتاقی بود که پیکر مرحوم شوریده حاج فصیح‌الملک (1305-1236 ش) در آن دفن شده بود. این شاعر شیرازی، که خود را از اعقاب شاعر معروف، اهلی شیرازی می‌دانست، در زمان حیات، متولی بقعه و بارگاه سعدی بود. افزون بر شوریده شیرازی، پیکر بزرگان دیگری نیز بنا به وصیتشان در جوار مزار سعدی دفن شده بودند. از ویژگیهای دیگر بنای این آرامگاه قناتی بود که در آنجا روان بود و مردم شیراز آن را دارای خاصیت شفابخشی می‌دانستند و برای پیشگیری از بیماری، لباسهای خود را در آن می‌شستند. در این قنات که دارای مقداری جیوه بوده، ماهیهایی شناور بوده‌اند و ازهمین‌رو عنوان «حوض ماهی» را برای آن به‌کار برده‌اند. 

بنای آرامگاه شیخ اجل تا سال 1327ش پابرجا بود، اما در آن زمان علی‌اصغر حکمت شیرازی طرح برپا کردن بنایی جدید به روی مزار سعدی را مطرح کرد. اجرای این طرح از سال 1329ش آغاز شد و تا سال 1331ش ادامه یافت. مساحت محوطه جدید، که تاکنون پابرجاست، بیش از هشت‌هزار متر مربع است که از میان آن، 261 متر مربع به بنای آرامگاه اختصاص داده شده است. باقی محوطه، حیاط آرامگاه است که با گل و درخت آراسته شده است. در زیر محوطه، چشمه آب زلالی روان است که راه دسترسی به آن، پلکان خارج از ایوان می‌باشد. به روی در ورودی محوطه آرامگاه، بیت زیر نقش بسته است:

ز خاک سعدی شیراز بوی عشق آید

هزار سال پس از مرگ او گرش بویی

در جلوی مقبره جدید سعدی، هشت ستون از سنگهای قهوه‌ای‌رنگ قرار دارد، اما اصل بنا با سنگ سفید ساخته شده و به کاشی‌کاری فیروزه‌ای‌رنگ مزین است. بنای آرامگاه از بیرون به شکل مکعبی دیده می‌شود، اما در داخل هشت‌ضلعی است و جنس دیوارها از مرمر و لاجورد است. سنگ مزار سعدی در وسط این عمارت هشت‌ضلعی قرار دارد. در هفت ضلع این ساختمان، هفت کتیبه قرار دارد که از قسمتهایی از گلستان، بوستان، قصاید، بدایع و طیبات شیخ انتخاب گردیده است. سمت چپ بنای مزار سعدی به رواقی متصل می‌شود که در آن هفت طاق وجود دارد. این رواق به آرامگاه شوریده شیرازی پیوند می‌خورد.

آنچه در ادامه مشاهده خواهید کرد روایتی است تصویری از این تغییرات.

تاریخ : 1397/03/01 12:10
  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    در دوره قاجاریه، سعدیه یا محوطه‌ای که مقبره سعدی در آن بود یک "میل" با شهر شیراز فاصله داشت
    شماره آرشیو: 262-124ط

  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    آرامگاه سعدی از دیرباز محل رفت‌وآمد کاروانهای بسیاری بوده است. در عصر قاجار نیز مردم برای زیارت مزار این شاعر شیرازی و شستشوی لباس در قنات آبی که در آن مکان بود و بر اساس باورهای قدیمی، خاصیت شفابخشی به لباس می‌داد، پیاده و سواره راهی این مکان می‌شدند

    شماره آرشیو: 2248-4ع

  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    هنگام وفات سعدی، پیکر او را در خانقاهش دفن کردند. بنای این مزار بارها دستخوش تخریب شد تا اینکه در سال 1187ق، کریم‌خان زند دستور تجدید بنای آن را داد. این بنا پس از آن نیز بارها ترمیم و بازسازی شد، اما در این بازسازیها تغییری در طرح بنا داده نشد. «در سال 1304، آقای ابراهیم قوام‌الملک بر آن تجدید دیواری نموده و اشجار کاجی جدید کاشته و فضایی حاصل کرده است» (منصور رستگار فسایی، علی‌اصغر حکمت شیرازی، ص 212).
    شماره آرشیو: 2247-4ع

  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    این عکس که در دوره پهلوی گرفته شده معماری دوره کریم‌خانی آرامگاه شیخ اجل را به تصویر می‌کشد، اما درب ورودی آن بازسازی شده است

    شماره آرشیو: 756-955-الف

  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    آرامگاه سعدی ساختمانی مربع مستطیل در دو طبقه و دارای چندین عمارت فوقانی و تحتانی بود. این ساختمان در وسط محوطه‌ای قرار گرفته بود که اطراف آن باغچه و درختهایی دیده می‌شد. این محوطه با دیواری احاطه شده بود. در سمت راست این بنا (نسبت به ورود) آرامگاه شیخ اجل و قرینه آرامگاه در سمت چپ، اتاقی بود که پیکر شوریده شیرازی (1305-1236 ش)، که خود را از اعقاب شاعر معروف، اهلی شیرازی، می‌دانست و در زمان حیات، متولی بقعه و بارگاه سعدی بود در آن دفن شده بود 

    شماره آرشیو: 5142-1ع

  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    عمارت قدیم آرامگاه سعدی در شیراز

    «در مقبره [سعدی] نیز همیشه بسته است. وقتی در کوبیده شود باغبان در را باز می‌کند و پس از اینکه از باغ گذشتید، باغبان اشاره کرده می‌گوید این است شیخ سعدی ... . طاقی گنبدی‌شکل دیده می‌شود؛ در زیر آن قبر  شیخ است»

    اوژن ناپلئون فلاندن، سفرنامه اوژن فلاندن: ایران در سالهای ۱۸۴۰ - ۱841، ترجمه حسین نورصادقی، بی‌جا، بی‌نا، 1324، صص 270-271

    شماره آرشیو: ۱-۱۴۳-۱۹۱ک

  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    بنایی که کریم‌خان زند بر فراز مزار شیخ اجل، سعدی شیرازی، ایجاد کرده بود تا سال 1327ش برپا بود. این بنا ساختمان دو طبقه آجری متشکل از چندین اتاق بود

    شماره آرشیو: 1142-127و

  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    مزار سعدی در وسط اتاق مختصر کوچکی قرار داشت. سنگ مزار و معجر آهنین اطراف آن یادگار مرحوم علیمحمدخان قوام‌الملک بود
    شماره آرشیو: 2249-4ع

  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    کرزن می‌گوید: «در درون نرده‌ای فلزی، قبر سنگی شاعر قرار دارد و آن صندوق مستطیل از سنگ و روی آن هم باز است و با کتیبه‌هایی به خط نسخ مستور شده است. ... چند سال پیش وقتی که فرانکلین این قبر را دیده بود و همان است که از سابق بوده نرده چوبی خیلی کهنه به رنگ سیاه داشته که ابیاتی از غزلیات سعدی به خط سفید بر آن نقش شده بود. در سال 1811 اوزلی مشاهده نمود که سرپوشی هم در کنار آن بود ولی من چنین چیز اضافی در آنجا ندیدم» (جرج. ن. کرزن، ایران و قضیه ایران، ج 2، صص 130 -131)

    شماره آرشیو: 2107-124ط

  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    علی‌اصغرخان حکمت احداث بنایی جدید بر آرامگاه سعدی را در زمان ریاستش بر انجمن آثار ملی و دبیرکلی یونسکو در ایران اجرا کرد. این بنا در 11 اردیبهشت‌ماه ۱۳۳۱ با حضور محمدرضاشاه، ثریا، حکمت و تعدادی از شاعران، نویسندگان و صاحب‌منصبان افتتاح شد

    شماره آرشیو: 850-11ع

  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    برخلاف گذشته که هنگام بازسازی آرامگاه سعدی تلاش شده بود اصل بنا حفظ شود و یادگار گذشتگان همچنان برجا بماند، در دوره پهلوی دوم، بنای قدیمی آرامگاه به طور کامل تخریب و بنای جدید با اقتباس از کاخ چهل ستون و تلفیقی از معماری قدیم و جدید ایرانی بر فراز مزار شیخ اجل ساخته شد. محوطه گل‌کاری‌شده این آرامگاه بعدها با خرید زمینهای اطراف گسترش یافت
    شماره آرشیو: 12357-288م

  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    درب ورودی مجموعه آرامگاه سعدی، که روبه‌روی ورودی ساختمان مزار او قرار دارد، به این بیت شعر مزین شده است:

    ز خاک سعدی شیراز بوی عشق آید

    هزار سال پس از مرگ او گرش بویی

    (بازدید نمایندگان مجلس سنا از آرامگاه سعدی در شیراز)

    شماره آرشیو: 29-6133-الف

  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    در جلوی مقبره جدید سعدی هشت ستون از سنگهای قهوه‌ای‌رنگ قرار دارند، اما اصل بنا با سنگ سفید ساخته شده و به کاشی‌کاری مزین است. بنای آرامگاه از بیرون به شکل مکعبی دیده می‌شود، اما در داخل هشت‌ضلعی است و جنس دیوارها از مرمر و لاجورد است

    شماره آرشیو: 4586-3ع

  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    در جلوی مقبره جدید سعدی هشت ستون از سنگهای قهوه‌ای‌رنگ قرار دارند، اما اصل بنا با سنگ سفید ساخته شده و به کاشی‌کاری مزین است. بنای آرامگاه از بیرون به شکل مکعبی دیده می‌شود، اما در داخل هشت‌ضلعی است

    (منوچهر ریاحی ــ باجناق عبدالرضا پهلوی که از شکارچیان قهار بود ــ و یک تن از بستگان وی در محوطه آرامگاه سعدی در شیراز)

    شماره آرشیو: 234-127ر

  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    مزار سعدی به پای کوهی واقع شده است. بنای جدید این مزار، از یک ایوان ستون‌دار بلند و یک رواق کشیده تشکیل شده است که به صورت یک «L» سازماندهی شده‌اند
    شماره آرشیو: 2246-4ع

  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    سمت چپ مقبره جدید سعدی به رواقی متصل می‌شود که در آن هفت طاق وجود دارد. این رواق به آرامگاه شوریده شیرازی، که در نزدیک آرامگاه شیخ اجل قرار دارد، پیوند می‌خورد. محمدتقی شوریده شیرازی (1305-1236 ش)، که خود را از اعقاب شاعر معروف، اهلی شیرازی، می‌دانست، در زمان حیات، متولی بقعه و بارگاه سعدی بود و به همین جهت هم پیکر او در جوار مزار سعدی دفن شد
    شماره آرشیو: 4496-3ع

  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    در طرح جدید آرامگاه سعدی، با خرید و تخریب خانه‌های اطراف آرامگاه، حیاط این بنا گسترش بسیاری یافت
    شماره آرشیو: 770-35762س

  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    در ساختمان جدید آرامگاه سعدی، سنگ قبر در وسط عمارتی هشت‌ضلعی قرار دارد. سقف این عمارت با کاشیهای فیروزه‌ای‌رنگ تزیین شده است. در هفت ضلع ساختمان، هفت کتیبه قرار دارد که از قسمتهایی از گلستان، بوستان، قصاید، بدایع و طیبات شیخ انتخاب گردیده است. گفتنی است سعدی غزلیات خود را به چهار قسمت تقسیم کرده و هریک را نامی نهاده است: طیبات، بدایع، خواتیم، و غزلیات قدیم. به نظر می‌رسد غزلیات قدیم در دوران جوانی و طیبات و بدایع در دوران پختگی و اوج شاعری سعدی سروده شده و خواتیم مربوط به دوران پیری اوست. در کتیبه ضلع شمال غربی داخل آرامگاه، غزلی از طیبات با مطلع زیر نگاشته شده است:

    به جهان خرم از آنم که جهان خرم از اوست

    عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست

    طیبات دربرگیرنده اشعاری است که سعدی خود بدانها می‌نازد و آنها را «قیامت» می‌شمارد (جهانبخش نوروزی، «چه کسی غزلیات سعدی را به چهار دسته تقسیم نموده؟ و به چه علت؟»، مجله بوستان ادب دانشگاه شیراز، ش2 (زمستان 1388)، ص 172؛ علی حیدری، «دگرگونی سعدی در غزل»، پژوهشنامه ادب غنایی دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال یازدهم، ش 21، پاییز و زمستان 1392)
    شماره آرشیو: 686-126پ

  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    در ساختمان جدید آرامگاه سعدی، سنگ قبر در وسط عمارتی هشت‌ضلعی قرار دارد. سقف این عمارت با کاشیهای فیروزه‌ای‌رنگ تزیین شده است. در هفت ضلع ساختمان، هفت کتیبه قرار دارد که از قسمتهایی از گلستان، بوستان، قصاید، بدایع و طیبات شیخ انتخاب گردیده است. در ضلع شمال شرقی ابیاتی از بوستان با این مطلع نوشته شده است:

    الا ای که بر خاک ما بگذری

    به خاک عزیزان که یادآوری

    شماره آرشیو: 669-124پ

  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    در ضلع شمال شرقی این آرامگاه، ابیاتی از بوستان با این مطلع نوشته شده است:

    الا ای که بر خاک ما بگذری

    به خاک عزیزان که یادآوری

    (محمدعلی قطبی ــ دایی فرح دیبا ــ در آرامگاه سعدی)
    شماره آرشیو: 865-113ق

  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    سنگی که در حال حاضر بر سر مزار سعدی قرار دارد سنگ سماق سرخ کم‌رنگی است که توسط على‌اکبرخان قوام‌الملک شیرازى بر روی مزار نصب شده است. بر این سنگ، ابتدا «کل شیء هالک و انت باقی» و سپس ابیاتی از بوستان با مطلع زیر و به خط نستعلیق نگاشته شده است:‏

    کریم السجایا، جمیل الشّیم‏

    نبى البرایا، شفیع الامم

    (بازدید کورس آموزگار و مهمانان خارجی از عمارت جدید آرامگاه سعدی. معاونت و وزارت آبادانی و مسکن از جمله مشاغلی بوند که این مرد «متکبر، بداخلاق و پرمدعا» برعهده گرفته بود. رک: باقر عاقلی، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، ج 1، ص 37)

    شماره آرشیو: 1065-814آ

  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    حوض ماهی در سمت چپ آرامگاه شیخ اجل قرار دارد و داخل آن به شکل هشت‌ضلعی است. این حوز در اصل قنات پرآبی بوده که در کنار آرامگاه سعدی نزدیک سطح زمین می‌رسید. چون در این قنات ماهی بسیاری شناور است آن را حوض ماهی نامیده‌اند. آب این قنات قدری جیوه دارد و به این لحاظ نوعی آب معدنی است که شستشوی بدن در آن مفید است و شاید به همین سبب از گذشته‌های دور مردم شیراز آن را دارای خاصیت ایمن‌سازی بدن از بیماریها می‌دانستند‌

    شماره آرشیو: 587-۱۶۴س

  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    نمای هوایی آرامگاه سعدی در شیراز

    شماره آرشیو: 166-193ک

  • روایتی تصویری از بنایی چندصدساله که ویران شد

    امشب به‌راستی شب ما روز روشن است

    عید وصال دوست علی رغم دشمن است

    (جعفرقلی مستوفی صدری و پوراندخت مصلح صدری در کنار آرامگاه سعدی. جعفرقلی در سال ۱۳۴۰ سرتیپ و در سال ۱۳۴۸ سپهبد گردید. فرماندهی منطقه نفت‌خانه مرزی عراق طی سالهای ۱۳۳۶ تا ۱۳۴۳، ریاست شهربانی در سالهای سال ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۱ و ریاست کمیته مشترک ضدخراب‌کاری ساواک و شهربانی از جمله سمتهای او بود. جعفرقلی در مهرماه سال ۱۳۴۳ به درجه سرلشکری رسیده و به ژنرال آجودانی شاه منتقل شد. او همچنین عضو لژ بزرگ فراماسونری ایران به نام «لژ بزرگ ایران» که در اسفند ماه ۱۳۴۷ تاسیس شد، بود)

    شماره آرشیو: 512-252م

مشاهده مطلب
نظر شما
  • 0
  • 1
  • 0
  •  
  •  

تماس با ما تماس با ما : 38-22604037(9821+) ارتباط با ماInfo@iichs.ir
کلیه حقوق این سایت متعلق به موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران می باشد.
درج مطالب در سایت لزوماً به معنی تایید آن نیست.
استفاده از منابع این سایت با ذکر ماخذ مجاز است.