چرا قانون اساسی جمهوری اسلامی حکومت نظامی را ممنوع کرد؟
تاریخچه حکومت نظامی در عصر پهلوی دوم

چرا قانون اساسی جمهوری اسلامی حکومت نظامی را ممنوع کرد؟

در 17 شهریور مردم در میدان ژاله جمع شدند و بعد از بی‌توجهی به اخطار نیروهای ارتش، فرمانده نیروی نظامی فرمان حمله به مردم را صادر کرد که در نتیجه آن تعداد بسیاری شهید شدند.

آرش امیری
 

کودتای سوم اسفند و اعلام حکومت نظامی پس از آن را می‌توان نخستین مداخله جدی قوای نظامی در امور سیاسی ایران دانست. پس از این رخداد و با ورود رضاشاه به عرصه سیاسی کشور و مدرنسازی ارتش، قدرت نظامیان در حکومت به تدریج افزایش یافت. هرچند به دلایل مختلف قدرت آنها وابسته به شخص رضا شاه بود.

 

محمدرضا شاه که پس از اشغال ایران توسط قوای متفقین و با کمک دولتهای خارجی به قدرت رسید، سیاست پدر خود را در زمینه گسترش و توسعه ارتش ادامه داد. این سیاست را  می‌توان در تاریخ 37 سال حکومت محمدرضاشاه به دفعات مشاهده کرد. دخالت نظامیان از کودتای 28 مرداد تا وقایع قبل از پیروزی انقلاب اسلامی که با اعلام پی‌درپی حکومت نظامی در کشور همراه بود همگی نشان از مداخله روز افزون نظامیان در امور کشور داشت. در این نوشتار برآنیم تا به بررسی تاریخچه حکومت نظامی در دوره پهلوی دوم بپردازیم و زمینه‌های دخالت نظامیان در قدرت را بررسی کنیم و ببینیم که پیشینه این گونه اقدامات در حکومت محمدرضاشاه چگونه بوده و به چه دلیلی رژیم پهلوی به حکومت نظامی متوسل می‌شده است.

 

حکومت نظامی ابزاری برای سرکوب اعتراضها

با کناره‌گیری رضاشاه از قدرت، محمدرضاشاه وارث ارتش از هم پاشیده پدر شد و با توجه به اشغال نظامی و بی‌تجربه بودن شاه جوان و همچنین از هم پاشیدگی نیروی نظامی کشور، در دهه 1320 عملا شاه از قدرت چندانی برخوردار نبود. در این دهه 15 بار نخست وزیران تغییر کردند1. در اواخر دهه 20 تلاشهای محمدرضاشاه برای کسب قدرت بیشتر شد و در 15 بهمن‌ماه با حادثه ترور شاه در دانشگاه تهران، این فرصت برای وی فراهم شد تا در راستای کسب قدرت گامی اساسی بردارد و می‌توان گفت نخستین حکومت نظامی جدی در دوره پادشاهی او شکل گرفت. در این روز با تصمیم دولت در تهران حکومت نظامی اعلام و پس از آن برخورد با حزب توده و مخالفان با شدت دنبال شد.2

 

تلاش شاه برای کسب  قدرت ادامه یافت اما در اوایل دهه 1330 به‌دلیل ظهور جبهه ملی، احساسات ناسیونالیستی و مسئله ملی کردن نفت در جامعه، مانعی اساسی بر سر راه هدف وی شکل گرفت. این مانع به تدریج زمینه را برای دخالت نظامیان در امور کشور و قدرت گرفتن شاه فراهم کرد. در کشمکش جدال مصدق و شاه، مصدق در 25 تیر 1331 از نخست وزیری استعفا داد و و با حمایت آیت الله کاشانی،  قیام 30 تیر شکل گرفت که در آن روز ارتش با دستور شاه با تانک در خیابانها حضور یافت و به روی مردم آتش گشود.3

 

پس از واقعه 30 تیر و عقب نشینی شاه، مصدق قدرت را در دست گرفت و اقداماتی انجام داد که سبب فاصله گرفتن نیروهای مذهبی و طرفداران آیت الله کاشانی از او شد و با دخالت آمریکا و انگلیس در مرداد سال 1332 زمینه کودتا برای برکناری مصدق فراهم شد. برنامه‌ریزی برای انجام یک کودتا به وسیله انگلیس به نام «عملیات چکمه» در 25 مرداد 1332 انجام شد.

 

 قرار بود در این روز گارد شاهنشاهی در نیمه شب با اشغال پایتخت و اعلام حکومت نظامی، مصدق را از قدرت برکنار کند4 که این نقشه با شکست مواجه شد. پس از این حادثه سازمانهای جاسوسی آمریکا و انگلیس با برنامه‌ریزی مجدد ارتشی را که در پی شکست کودتا از هم گسیخته به نظر می‌رسید دوباره بازیابی کرده و در روز 28 مرداد با ساماندهی اراذل و اوباش کودتای موفقی را بر علیه حکومت مصدق ترتیب داد و در پی آن و در روز 29 مرداد در شهرهای کشور حکومت نظامی اعلام شد5 و شاه که در پی کودتای ناموفق 25 مرداد از کشور گریخته بود به کشور بازگشت.

 

دوران پس از کودتای 28 مرداد تا سال 1342، دوره سرکوب و خشونت رژیم پهلوی و حذف گروه‌های مخالف بود. در این دوره محمدرضا شاه با نظامی کردن حکومت، روند کسب قدرت مطلق خود را به پیش برد. در اوایل دهه 40 مردم در اعتراض به سیاستهای حکومت در راستای تصویب انجمنهای ایالتی و ولایتی، انقلاب سفید و برنامه‌های ضد مذهبی شاه برای نخستین بار پس از کودتای 28 مرداد در خیابانها حضور یافتند. رهبری این اعتراضات توسط روحانیون به‌ویژه امام ( ره) صورت می‌گرفت. در واقع مخالفتهای امام خمینی(ره) با سیاستهای شاه وارد مرحله عملیاتی شد و با حادثه حمله به مدرسه فیضیه و دستگیری و زندانی کردن امام(ره)  قیام 15 خرداد رغم خورد.

 

در 15 خرداد 42 مردم  در اعتراض به دستگیری امام(ره) در خیابانهای شهرهای مختلف از جمله تهران و قم حضور یافتند و تظاهرات گسترده‌ای را به راه انداختند. اویسی که آن زمان فرمانده لشکر گارد بود با قتل عام مردم بیگناه توانست آرامش موقت را به شهر بازگرداند. نکته قابل توجه در آن روز ترس رژیم شاه از قیام 15 خرداد بود و برای سرکوب قیام، در جلسه هیئت دولت 50 روز حکومت نظامی تصویب شد: «هیئت‌وزیران تصویب نمودند که در تهران و حومه مقررات حکومت نظامی برای مدت 50 روز برقرار گردد. وزارت جنگ مأمور اجرای مفاد این تصویب‌نامه می‌باشد.»6  در پی تصویب حکومت نظامی از جانب دولت و اعلام آن از رسانه‌های گروهی، سپهبد نعمت‌الله نصیری نیز به عنوان فرماندة نظامی تهران طی اعلامیه‌ای هرگونه رفت و آمد در پایتخت و حومه را از ساعت 20 ممنوع کرد.7

حادثه 17 شهریور تأثیر زیادی بر روند حرکت اعتراضی مردم داشت  و رژیم هم که پس از آن آشفته به نظر می‌رسید،  دست به اقدامات مختلفی برای فروکش کردن اعتراضات مردم زد. اما حکومت نظامی که به عنوان یکی از راهکارهای حکومت برای سرکوب اعتراضات تا آخرین روز عمر حکومت پهلوی ادامه یافت، پس از  واقعه 17 شهریور کارآیی خود را از دست داد.

 

اعلام 50 روز حکومت نظامی نشان از ترس حکومت از دامنه اعتراضات مردمی بود  در واقع رژیم با این گونه اقدامات هرگونه مخالفتی را به شدت سرکوب کرد و با تبعید امام(ره) و زندانی کردن افراد و همچنین برقراری شرایط امنیتی  و بستن هرگونه راه اعتراض و مخالفت، توانست تا حدودی ثبات نسبی را برای حکومت خود فراهم کند. هرچند این ثبات به دلیل عمق نارضایتی مردم در سال 56 دوباره به چالش کشیده شد.

 

واقعه 17 شهریور، روزی که حکومت نظامی را بی‌اثر کرد

سلسله اتفاقاتی که از 19 دی ماه 1356 در پس انتشار مقاله توهین آمیز نسبت به امام خمینی در شهرهای سراسر کشور از جمله قم، تبریز و یزد  رخ‌ داد، در سال  57 هم ادامه یافت و منجر به نخستین اعلام حکومت نظامی در20 مرداد سال 57 در  اصفهان شد.8 اعتراضات مردمی در شهرهای مختلف و اعلام حکومتهای نظامی پی در پی رژیم  در این سال روزبه‌روز شدت می‌گرفت که اوج آن را می‌توان در روز 17 شهریور معروف به «جمعه سیاه» مشاهده کرد.

 

در عید فطر سال 57 تظاهراتی در تهران علیه سیاستهای رژیم شکل گرفت  که تا چند روز ادامه یافت و منجر شد تا در روز 16 شهریور حدود نیم میلیون نفر در خیابانها حضور یابند و بر علیه حکومت پهلوی شعار سردهند. در جلسه شورای امنیت ملی که در همان روز تشکیل شد سپهبد مقدم رئیس وقت ساواک با اشاره به اینکه بر اساس گزارشها تظاهرات امروز، فردا هم ادامه دارد و باید برای جلوگیری از آن در تهران حکومت نظامی اعلام شود، با رأی اعضای شواری امنیت ملی و تصویب آن در هیات دولت روز 17 شهریور حکومت نظامی اعلام شد اما به دلیل تاخیر در اعلام آن بسیاری از مردم که از آن اطلاع نداشتند به خیابانها آمدند که به شدیدترین روش ممکن سرکوب شدند.9

 

در این روز مردم در میدان ژاله جمع شدند و بعد از بی‌توجهی به اخطار نیروهای ارتش، فرمانده نیروی نظامی فرمان حمله به مردم را صادر کرد که در نتیجه آن تعداد بسیاری شهید شدند10. در واقع حادثه 17 شهریور تأثیر زیادی بر روند حرکت اعتراضی مردم داشت  و رژیم هم که پس از آن آشفته به نظر می‌رسید،  دست به اقدامات مختلفی برای فروکش کردن اعتراضات مردم زد. اما حکومت نظامی که به عنوان یکی از راهکارهای حکومت برای سرکوب اعتراضات تا آخرین روز عمر حکومت پهلوی ادامه یافت، پس از  واقعه 17 شهریور کارآیی خود را از دست داد. به صورتی که در برخی شهرها هنگام اعلام حکومت نظامی مردم در خیابانها حضور می‌یافتند و ماموران حکومت نظامی واکنش چندانی از خود نشان نمی‌دادند.

 

جمع بندی

سخن پایانی اینکه محمدرضا شاه مانند پدر خود به ارتش به عنوان پایه اصلی قدرت خود اتکا کرد و ارتشی وابسته به خود به‌وجود آورد که برای سرکوب مردم مورد استفاده قرار می‌گرفت. در واقع ساختار قدرت سیاسی در دوره محمدرضا با دوران پهلوی اول چندان تغییر نکرد و همچنان بر پایه ارتش، دیوان سالاری و دربار بود، به عبارت بهتر اقتدار و مشروعیت شاه ناشی از قدرت ارتش در جهت اعمال فشار و سرکوب  مخالفان بود و به همین منظور بود که شاه برای مواجهه با اعتراضات صورت گرفته از جانب مردم به حکومت نظامی متوسل می‌شد و هدف از حکومت نظامی سرکوب مردم، دستگیری افراد مورد نظر در شب، جلوگیری از تجمع و حرکت مردم و جمع‌آوری اجساد و انتقال به مکانی نامشخص جهت محو آثار کشتار و مشخص نشدن تعداد کشته‌شدگان بود.

 

با پیروزی انقلاب اسلامی و از آنجایی که مشروعیت به دست آمده برآمده از مردم بود بر اساس اصل 79 قانون اساسی اعلام حکومت نظامی در کشور ممنوع اعلام شد و برای همیشه استفاده از حکومت نظامی که در دوره پهلوی برای سرکوب مردم به وجود آمده بود، کنار گذاشته شد. این اصل قانون اساسی نشان می‌دهد که انقلابیون تا چه حد از اختناق نظامی برای سرکوب آزادیهای مشروع مردم منزجر شده بودند. انزجاری که توانست دودمان پهلوی را به باد دهد.

مشاهده مطلب
نظر شما
  • 0
  • 0
  • 0
  •  
  •  

تماس با ما تماس با ما : 38-22604037(9821+) ارتباط با ماInfo@iichs.ir
کلیه حقوق این سایت متعلق به موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران می باشد.
درج مطالب در سایت لزوماً به معنی تایید آن نیست.
استفاده از منابع این سایت با ذکر ماخذ مجاز است.