ادای تجدد؛ ردایی بر مذهب ستیزی
مقایسه‌ رفتار رضاشاه و محمدرضاشاه در دو قیام گوهرشاد و فیضیه

ادای تجدد؛ ردایی بر مذهب ستیزی

در تاریخ معاصر این دو قیام مهم از سوی جریانهای مذهبی به راه افتاد. یکی قیام گوهرشاد و دیگری قیام فیضیه. نکته جالب در مقایسه این دو قیام این است که هر دوی آنها برای مقابله با تجددآمرانه صورت گرفتند ودر هر دوی آنها مراجع طراز اول مورد تهاجم رژیم قرار گرفتند.

سمیه زمانی

                                     در تاریخ معاصر این دو قیام مهم از سوی جریانهای مذهبی به راه افتاد. یکی قیام گوهرشاد و دیگری قیام فیضیه. نکته جالب در مقایسه این دو قیام این است که هر دوی آنها برای مقابله با تجددآمرانه صورت گرفتند ودر هر دوی آنها مراجع طراز اول مورد تهاجم رژیم قرار گرفتند.


تجدد آمرانه رضاشاهی

رضاشاه در طول دوران حکمرانی خود، برداشتی آمرانه از تجدد و نوسازی داشت که بدون شمولیت بر سپهر سیاست همه حوزه­ها را در می­نوردید. در این فرایند مجال هیچ گونه انتقادی نبود و تجدد رضاشاهی ابعادی دین ستیز می­یافت. این امر به ویژه پس از برنامه رضاشاه برای تغییر پوشاک وکشف حجاب در سال 1314 تشدید شد. کشف حجاب زنان که بر لبه تیز و تیغ جامعه مذهبی ایران جریان داشت در شهر مشهد، تقابل خونین واقعه گوهرشاد را رقم زد. شنبه 21 تیر 1314 اعتراض مردم مشهد در مسجد گوهرشاد با مواجهه­­ای سخت و خشن از سمت رژیم پاسخ داده شد. پس از آن، همه مقتولین و مجروحین در گودالها دفن شدند و روز بعد اجازه‌ ورود به مسجد را  ندادند.1

 

اقدامات رضاشاه

بعد از واقعه گوهرشاد، دستگیری گسترده­ای رخ داد. یکی از افسران هنگ پیاده لشکر خراسان در خاطراتش از تفتیش عموم دستگیرشدگان می­نویسد که البته برخی با پرداخت مبلغی پول آزاد می­شدند. امّا افرادی هم توسط پلیسهای تـأمینات بـه مـحبس شهربانی می­رفتند و «شاهانه دباغی می­شدند».2 عدّه زیادی از دستگیرشدگان از روحانیت و علمای برجسته مشهد نظیر آیت‌الله سید عبدالله‌ شیرازی،‌ آیت‌الله سید یـونس اردبـیلی... و نواب‌ احتشام‌ رضوی،‌ بودند.3

 

 

رضاخان همچنین به تغییراتی در سطح‌ رؤسای‌ ادارات مشهد‌ و آسـتان‌ قـدس رضـوی پرداخت. عزل ریاست شهربانی مشهد، برکناری رؤسای ادارات و سرکشیک آستان قدس‌ رضـوی‌ و سپردن موقتی امور آستانه‌ به نماینده مخصوص رضاخان از جمله این اقدامات بود.4

 

 رضاشاه در اقدام دیگری«دیـوان حـرب بدوی» را توسط اداره محاکمات و دعاوی ارتش برای محاکمه عاملین قیام مسجد گـوهرشاد تشکیل داد. در این دیوان، پرونده‌ 26‌ نـفر مـورد بررسی قرار گرفت. طبق رأی دیوان، 6 نفر تـبرئه و بـقیه از 6 ماه تا 3 سال زنـدان مـحکوم‌ شدند.5 این رأی از سوی رژیم پذیرفته نشد. حتی برخی از اعضای صادرکننده این رأی نیز، محاکمه و به اخراج از مشاغل خود و تحمل چند‌ سال‌ زندان محکوم شدند.6بار دیگر دیوان حرب ثانوی این بار با انتخاب و تأیید تمام اعضا توسط رضاشاه ایجاد شد. ایـن دیـوان، علاوه بر محاکمه و صدور آرای شدید در مورد متهمین قیام گوهرشاد به محاکمه محاکمه‌گران دیوان حرب بدوی نیز پرداخت تا بتواند خرسندی و رضایت خاطر ملوکانه رضاشاه را فراهم نماید.7

سرکوب قیام گوهرشاد موجب شد تا میزان اختناق حاکم بر جامعه افزایش یابد ولی روحانیت به مثابه مـهمترین گـروه مـخالف‌ کشف حجاب مانعی در این باره بودند چنانچه پس از آن در بخشنامه­های دولتی اظهار می­شد در صورتی که روحانیان اظهاراتی بر ضد کـشف حـجاب بیان کنند فوراً به‌وسیلۀ شهربانی دستگیر و مجازات شوند.8 این امر ادامه داشت تا زمانی که نسخه حکومت رضاشاهی پیچیده شد و پسر به جای پدر نشست.
 

تجدد آمرانه محمدرضاشاه

مدرنیزاسیون آمرانه محمدرضاشاه در فرایندی پرشتاب در عرصه­های گوناگون غیر از سیاست پیاده شد. در ماههای پایانی سال ۱۳۴۱، «انقلاب سفید» از سوی شاه مطرح شد. این همان برنامه‌ای بود که پیش از آن تحت عناوین دیگر در بعضی کشورهای آمریکای لاتین توسط دولتهای وابسته به آمریکا اجرا شده بود. امام خمینی(ره) با مطالعه مفاد آن، به اعتراض پرداختند و عید نوروز سال ۱۳۴۲ را در همین راستا تحریم و عزای عمومی اعلام کردند. این اعلام با حمایت و همراهی روحانیت و مراجع روبه‌رو شد. مخالفت علما برای شاه بسیار گران ‌آمد. از این رو در آستانه عید نوروز مقابله جدی با روحانیت را در برنامه خود قرار داد و واقعه فیضیه را رقم زد. عمال رژیم دوم فروردین1342، هنگام برگزاری سوگواری شهادت امام جعفر صادق (ع) در فیضیه، مردم را مورد حمله و ضرب و شتم قرار دادند.
 

مواجهه محمدرضاشاه

پس از این واقعه، فضای ترس و وحشت قم را فراگرفت. مأموران رژیم در هر معبری که طلبه‌ای را می‌یافتند، مورد ضرب و شتم قرار می­دادند. حتی منازل مراجع تحت نظر بود و افرادی که به منزل امام می‌رفتند تفتیش بدنی می‌شدند.9رژیم تلاش کرد تا با ترمیم مدرسه فیضیه و جلوگیری از اعتصابات مختلف، از عمق فاجعه بکاهد و بر آن سرپوش نهد. اسدالله علم نیز در همین راستا، طی مصاحبه‌ای واقعه فیضیه را به نزاعی میان روحانیون مخالف اصلاحات ارضی با دهقانان زائر در قم محدود کرد امّا عمق فاجعه مانع از تبلیغات دروغین رژیم گردید. علاوه بر این رئیس شهربانی از طرف شاه به منزل مراجع رفت و اخطار کرد در صورت اظهار هرگونه مخالفتی کشته خواهند شد و منازلشان را ویران و به نوامیسشان تجاوز خواهند کرد. ولی امام از این تهدیدات نهراسید10. دولت درهای بسته مغازه­ها در بازار را که به خاطر این واقعه تعظیل شده بودند، با گچ و آجر تیغه کشید. بعد از مدتی هم که قرار بر گشایش بازار شد ساواک اجازه نداد.11

رضا شاه
دلیل واقعهمکان واقعهاقدامات و رویکرد رژیم
اعتراض به کشف حجاب مسجد گوهرشاد مقابله سرسختانه و کشتار مردم
    دستگیری گسترده مردم و به ویژه روحانیت 
    تغییر در سطح رؤسای اداری 
    برگزاری محاکمه و برخورد شدید با عاملان واقعه گوهرشاد 
محمد رضا شاه
دلیل واقعه مکان واقعهاقدامات و رویکرد رژیم
درپی اعتراض روحانیت به انقلاب سفید مدرسه فیضیه ضرب و شتم روحانیت و مردم
    سانسور و پنهانکاری واقعه 
    دستگیری و ادامه ضرب و شتم روحانیت 

 

  برخورد با نیروهای مذهبی بازار 
    تهدید و تحت فشار گذاردن مراجع و روحانیت 
    اعزام روحانیت به سربازی 
تشابهتفاوت
عدم پذیرش هر گونه انتقاد به دلیل تقویت نیروهای مذهبی در دوران محمدرضاشاه به نظر می رسد نوع مقابله حکومت با مذهب خشن‌تر نیز شد
ماهیت آمرانه تجدد و نوسازی طرح اعزام روحانیت به سربازی به دلیل درک قدرت نیروهای مذهبی و به ویژه شخص امام خمینی  اجرا شد که با هوشمندی امام به حربه‌ای علیه شاه بدل شد
 دین ستیزی و مقابله با روحانیت  


مقایسه اقدامات پهلوی اول و دوم

دلیل روی دادن هر دو حادثه به ماهیت آمرانه و ضد دینی نوسازی باز می­گشت. این که در هر دو رویداد یک نهاد مذهبی درگیر واقعه می­شود شاهدی بر دین ستیز بودن رژیم و اقداماتشان است. نوع مواجهه هر دو از به حاشیه بردن نیروهای مذهبی به ویژه روحانیت با زور حکایت دارد امّا در زمان محمدرضاشاه تأکید بیشتر بر نهاد روحانیت قرار گرفته است و به حاشیه بردن روحانیت آن هم با سربازگیری پی گرفته می­شود.

مشاهده مطلب
نظر شما
  • 0
  • 0
  • 0
  •  
  •  

تماس با ما تماس با ما : 38-22604037(9821+) ارتباط با ماInfo@iichs.ir
کلیه حقوق این سایت متعلق به موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران می باشد.
درج مطالب در سایت لزوماً به معنی تایید آن نیست.
استفاده از منابع این سایت با ذکر ماخذ مجاز است.