سد مکتب سامرا در مقابل استعمار بریتانیا
به مناسبت فتاوی علمای شیعه برای مبارزه با انگلیسیها در جنگ جهانی اول؛

سد مکتب سامرا در مقابل استعمار بریتانیا

در جریان جنگ جهانی اول، براثر فتوای علمای مکتب سامرا، هزاران شیعه در عراق برای مقابله با انگلیسیها عازم جهاد شدند. مجاهدین شیعه برای ضربه زدن به محل استقرار نیروهای انگلیسی شیوه جنگ چریکی را انتخاب کردند. نتیجه این کار ایجاد رعب و وحشت بر نیروهای انگلیسی بود.

در تاریخ معاصر با تسریع روند جهانی‌شدن، یکی از سیاستهای اصلی کشورهای غربی توسعه نفوذ همه‌جانبه در کشورهای شرقی و خاورمیانه برای غارت منابع طبیعی این مناطق بوده است. انگلیس یکی از کشورهایی است که در سده‌های گذشته به دلیل جایگاهی که در روابط بین‌الملل داشت، به شیوه‌ها و عناوین مختلف مانند سرمایه‌گذاری، متمدن‌سازی و حتی نظامی سعی می‌کرد تا منابع کشورهای دیگر را غارت کند. هرچند همواره عناصری از داخل کشورهای جهان سوم به انگلیسیها در این غارتگری یاری می‌رسانند. بااین‌حال گروه‌ها و افرادی از جامعه بودند که در مقابل این غارتگری ایستادگی کرده و تلاش داشتند نفوذ و سلطه انگلیس بر ایران را از بین ببرند. در بین افرادی که مبارزه با سلطه بیگانه را همواره پیگیری می‌کردند، علمای شیعه جایگاه ویژه‌ای دارند. در طول تاریخ معاصر هرزمانی که انگلیس قصد تجاوز به سرزمینهای اسلامی را داشت با واکنش تند علمای شیعه مواجه شد. با توجه به اینکه حوزه‌های علمیه شیعه هرکدام به مکاتب مختلفی تقسیم می‌شوند، این مسئله باعث شد تا هرکدام در طول تاریخ بسته به شرایط زمانی و مکانی استراتژی خاصی را در مبارزه با استعمار انگلیس اتخاذ کنند. یکی از این مکاتب، مکتب سامرا است که در کارنامه خود سابقه مبارزه با استعمارگران را دارد. این نوشتار درصدد است تا نقش این مکتب در مقابله بانفوذ انگلیس را موردبررسی قرار دهد.

 

مشخصات مکتب سامرا

مکتب سامرا در حدود سالهای 1291 قمری توسط میرزای شیرازی پایه‌ریزی می‌شود. نحوه آموزه‌های میرزای شیرازی و حساسیت وی به حیات اجتماعی مسلمانان و اقبال او به معرفت سیاسی باعث گردید که پس از مدت کوتاهی حلقه‌ای از فقها و مجتهدین شیعه در حوزه سامرا گردهم آیند. میرزای شیرازی در تبیین اصول مکتب سامرا در رساله خود می‌گوید: «در اعصاری که دولت و ملت در یک محل مستقر بود چون زمان حضرت محمد(ص) تکلیف سیاست در این قسم از امور عامه در عهده همان شخص معظم بود و حال که به اقتضای حکمتهای الهیه هر یک در محلی است بر عهده هر دو است که با اعانت یکدیگر دین و دنیای عباد را حراست کرده، بیضه اسلام را در غیبت ولی‌عصر عجل‌الله فرجه محافظت نمایند». میرزای شیرازی یکی از مهم‌ترین وظایف حکومتها و علما در حراست از اسلام را مقابله با تسلط غیرمسلمین بر مسلمانان می‌دانست. ازاین‌رو مبارزه با استعمار بخشی از اصول مکتب سامرا محسوب می‌شد.1اجرای احکام یکی دیگر از ارکان مکتب سامرا محسوب می‌شود. این مکتب حفظ شوکت دین را در تداوم اجرای احکام الهی می‌داند؛ اما منظور مکتب سامرا از اجرای احکام فقط برپایی نماز و یا اجرای حد بر گناهکاران نبوده و بر اجرای احکام در حوزه‌های اجتماعی و سیاسی نیز توجه داشت. این مکتب اعتقاد داشت که احکام اسلامی به‌گونه‌ای در جامعه اجرا شود که باعث توسعه عدالت و تقویت مسلمانان شود. براین اساس این مکتب تقویت پایه‌های نظامی، اقتصادی و آموزشی و مقابله بانفوذ اقتصادی و سیاسی در جهان اسلام را جزو اصول خود می‌دانست.2

 

جنبش تنباکو

 اولین رویارویی مکتب سامرا با استعمار انگلیس مخالفت این مکتب با واگذاری امتیاز تنباکو توسط ناصرالدین‌شاه بود. این امتیاز در هشتم مارس 1890(اسفند 1268) به دنبال رشوه به مقامات دولتی به تالبوت انگلیسی داده شد. بر اساس این قرارداد، شرکت تالبوت سالانه 15 هزار پوند استرلینگ به‌علاوه یک‌چهلم سود خالص شرکت را به شاه می‌داد. در عوض به این شرکت اجازه داده شد تا همه توتون و تنباکوی تولید ایران را برای صدور یا فروش در بازار داخلی خریداری کند. توتون‌کاران موظف شدند محصولات خود را به شرکت تالبوت بفروشند. این قرارداد در حالی منعقد شد که گردش مالی توتون و تنباکو ایران سالانه 335 هزار و 900 پوند استرلینگ بود. در همین زمان عثمانی برای قراردادی مشابه 630 هزار پوند استرلینگ دریافت کرده بود.3عقد این قرارداد با واکنش سریع و تند میرزای شیرازی، بنیانگذار مکتب سامرا مواجه شد. میرزا که می‌دید، تلاش برای نفوذ انگلیس پشت این امتیاز قرار دارد، در ابتدا طی نامه‌ای به شاه خواهان لغو این امتیاز می‌شود. در این نامه میرزا می‌نویسد که اجازه مداخله اتباع خارجه در امور کشور مسلمین رودررویی با قرآن است. ایشان امتیاز تنباکو را عملی نگین نامید که نتیجه‌ای جز تسلط کفار بر امور مسلمانان ندارد.4 بااین‌حال شاه به این نامه بی‌توجهی کرد و همچنان بر اجرای امتیاز اصرار ورزید. این مسئله باعث شد میرزا حکم به حرمت استفاده از تنباکو بدهد. میرزای شیرازی در فتوایی اعلام کرد که استعمال تنباکو و توتون در حکم محاربه با امام زمان(عج) است.

 

عقد این قرارداد با واکنش سریع و تند میرزای شیرازی، بنیانگذار مکتب سامرا مواجه شد. میرزا که می‌دید، تلاش برای نفوذ انگلیس پشت این امتیاز قرار دارد، در ابتدا طی نامه‌ای به شاه خواهان لغو این امتیاز می‌شود. در این نامه میرزا می‌نویسد که اجازه مداخله اتباع خارجه در امور کشور مسلمین رودررویی با قرآن است. ایشان امتیاز تنباکو را عملی نگین نامید که نتیجه‌ای جز تسلط کفار بر امور مسلمانان ندارد...

 

 این مسئله باعث شد تا در تمام شهرهای ایران استعمال تنباکو و توتون کنار گذاشته شود و حتی در حرمسرای خود شاه نیز قلیانها شکسته شود. بعد از این فتوا انگلیسیها با ایجاد شایعات و تهمت‌زنی تلاش کردند فتوای میرزای شیرازی را بی‌اثر کنند. بااین‌حال اصرار این مرجع باعث شد درنهایت شاه مجبور به عقب‌نشینی شود و امتیاز را لغو کند. این اقدام مکتب سامرا باعث شد تا از تسلط انگلیس بر یکی از منابع مهم مالی کشور جلوگیری شود.5

 

مقابله با انگلیس در عراق

عراق در آستانه جنگ اول جهانی منطقه‌ای بود که تحت سیطره دو امپراتوری قرار داشت. از سویی امپراتوری عثمانی که عراق را در کنترل داشت و از سوی دیگر بریتانیا که بر اساس مطامع استعماری و برای استحکام مواضع خود در منطقه استراتژیک خلیج‌فارس به دنبال اشغال عراق بود. همین مسئله باعث شد تا انگلیس در جریان جنگ جهانی اول به عراق حمله نظامی کرده و سعی کند این منطقه را اشغال کند.6موقعی که خبر اشغال بندر بصره توسط انگلیسیها به بغداد رسید جنجال و انقلابی عظیم در عراق به وجود آمد؛ زیرا قبل از پیاده‌شدن نیروهای انگلیسی دشمن مشترک به عقیده گروه‌های عراقی ناراضی دولت مرکزی عثمانی در بغداد بود ولی پس از پیاده شدن نیروهای انگلیسی در فاو گرایشهای گروه‌های مخالف دگرگون شد و مقابله با اشغالگران در اولویت قرار گرفت. با اشغال نظامی عراق توسط انگلستان علمای مکتب سامرا ضمن دعوت مردم به مقابله با اشغالگران، مبارزه با تجاوز انگلستان و ایجاد یک قدرت سیاسی متمرکز و غیر وابسته در عراق را به‌عنوان مهم‌ترین هدف خود انتخاب کردند.7

 

رهبران شیعی مانند شیخ‌الشریعه، آیت‌الله مصطفی کاشانی، آیت‌الله محمدسعید الحبوبی و مهدی حیدری در رأس این جریان قرار داشتند. براثر فتوای علمای مکتب سامرا، هزاران شیعه در عراق برای مقابله با انگلیسیها عازم جهاد شدند. مجاهدین شیعه برای ضربه‌زدن به محل استقرار نیروهای انگلیسی شیوه جنگ چریکی را انتخاب کردند. نتیجه این کار ایجاد رعب و وحشت بر نیروهای انگلیسی بود.8فتوای علمای مکتب سامرا باعث شد در آوریل 1916 انگلیسیها در اطراف دجله از مجاهدین شکست بخورند اما در اواخر سال 1916 به دلیل خیانتهای نفوذیها در کشور عثمانی و سنگ‌اندازی در حمایت از جبهه‌ها، موقعیت دولت انگلیس تغییر کرد. همچنین در این زمان شریف حسین، رئیس مکه با انگلیس قرارداد منعقد کرد و از سوی دیگر دولت فرانسه حق دخالت دولت انگلیس در امور داخلی عراق را به رسمیت شناخت؛ ازاین‌رو در مارس 1917، انگلیسیها به بغداد حمله کردند و در پایان همین ماه استان بغداد و بخشی از استان موصل را به تصرف درآورند و در 31 اکتبر 1918 متارکه جنگ اعلام شد. درنتیجه با وجود مجاهدتهای علمای سامرا انگلیس عراق را اشغال کرد.9

 

فرجام سخن

 مروری بر اصول مکتب سامرا نشان می‌دهد، در زمانی که استعمارگران در کنار سلطه سیاسی، سلطه اقتصادی و فرهنگی بر کشورهای اسلامی را در دستور کار خود قرار داده بودند تا از این طریق بتوانند سلطه بلندمدت خود برجهان اسلام را تضمین کنند، علمای مکتب سامرا به‌خوبی پی به این مسئله برده و با مقابله با استعمار نگذاشتند آنها اهداف خود را با عنوانهای به‌ظاهر زیبای سرمایه‌گذاری و توسعه اقتصادی محقق کنند. مکتب سامرا در زمان فعالیت خود در دو صحنه اقتصادی و نظامی در برابر انگلیسیها ایستاد. در اولین رویارویی باعث شد ت امتیاز استعماری تنباکو لغو شود. در دومین رویارویی ضمن تلاش برای ایجاد اتحاد بین اهل سنت و شیعه برای مبارزه با انگلیس، سعی کرد از تسلط نظامی خارجیها بر بخشی از سرزمینهای اسلامی جلوگیری کند.

 

حرم عسکریین(س) درسامرا؛ در دوره قاجار

شماره آرشیو: 5018-1ع

مشاهده مطلب
نظر شما
  • 0
  • 0
  • 0
  •  
  •  

تماس با ما تماس با ما : 38-22604037(9821+) ارتباط با ماInfo@iichs.ir
کلیه حقوق این سایت متعلق به موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران می باشد.
درج مطالب در سایت لزوماً به معنی تایید آن نیست.
استفاده از منابع این سایت با ذکر ماخذ مجاز است.