سیاست عشایری رضاشاه با تاکید بر تحولات سیاسی منطقه کهگیلویه و بویراحمد

سیاست عشایری رضاشاه با تاکید بر تحولات سیاسی منطقه کهگیلویه و بویراحمد

ایلات عشایر هم در درون خود و هم در رابطه با سایر ایلات و هم در رابطه با حکومت مرکزی، چه در قالب مبارزه با حکومت مرکزی و چه دفاع از آن در برابر تهاجم بیگانگان و یا متمردان داخلی، شاهد حوادث تلخ و شیرین بی‏شماری در طول تاریخ خود بوده‏اندبه عبارت دیگر، هر ایلی همواره در درون خود، چه به طور طبیعی و چه به تحریک حکومت مرکزی، درگیر نبرد برای کسب قدرت بوده است. همچنین هر ایلی، خواه به طور طبیعی و خواه به تحریک حکومت مرکزی، با سایر...

سید مصطفی تقوی

 

ایلات عشایر هم در درون خود و هم در رابطه با سایر ایلات و هم در رابطه با حکومت مرکزی، چه در قالب مبارزه با حکومت مرکزی و چه دفاع از آن در برابر تهاجم بیگانگان و یا متمردان داخلی، شاهد حوادث تلخ و شیرین بی‏شماری در طول تاریخ خود بوده‏اند.

 

به عبارت دیگر، هر ایلی همواره در درون خود، چه به طور طبیعی و چه به تحریک حکومت مرکزی، درگیر نبرد برای کسب قدرت بوده است. همچنین هر ایلی، خواه به طور طبیعی و خواه به تحریک حکومت مرکزی، با سایر ایلات درگیریهایی داشته است. علاوه بر این، هر ایلی بنابه دلایل گوناگون، از جمله مقاومت در برابر درخواست مالیاتهایسنگین و یا سایر اخاذیها و اقدامات ستمگرانه، با حکومتهای مرکزی مبارزاتی داشته است. در دوره حکومت رضاشاه نیز همه انواع حوادث فوق، البته با شدت بیشتری به وقوع پیوسته‏اند. سؤالی که این مقاله درصدد است بدان پاسخ بگوید این است که: آیا مبارزات میان عشایر و رضاشاه با سایر مبارزاتی که میان عشایر و سلسله‏های حاکم پیشین به وقوع پیوسته‏اند، ماهیتی یکسان دارند؟ فرضیه نوشته حاضر این است که چون حکومت رضاشاه ماهیتاً با حکومتهای قبل از خود متفاوت بوده است بنابراین، سیاستهای او در مورد عشایر با سیاستهای عشایری حاکمان پیشین به لحاظ ماهیت متفاوت بوده و در نتیجه مبارزات عشایر با او، اصولاً با مبارزات عشایر با سلسله‏های پیشین فرق داشته است.

 

دو همسایه قدرتمند، شمال و جنوب ایران را حوزه نفوذ خود قرار داده بودند و ایران عملاً به عرصه رقابتهای سیاسی، اقتصادی و نظامی آنان تبدیل شده بود. آنان برای تحقق سلطه خود و کسب امتیاز بیشتر، انواع فشارهای سیاسی، اقتصادی و نظامی را بر ایران وارد می‏آوردند. یک شیوه شناخته شده آنان تضعیف دولت مرکزی و تقویت قدرتهای محلی و ایلات در مقابل دولت مرکزی بود تا به هنگام ضرورت از آنها به عنوان اهرم فشار استفاده نموده به مقاصد خود نایل آیند.

 

در سراسر دوران قاجار، دولتهای روس و انگلیس این سیاست را در مورد ایران اعمال کردند. اما در اواخر دوره قاجاریه، در سال 1296ش (1917 میلادی)، در حین جنگ جهانی اول، در کشور روسیه انقلابی مارکسیستی به وقوع پیوست و در نتیجه، سیاست داخلی و خارجی روسیه به طور بنیادین تغییر نمود.

 

پس از این تاریخ به بعد هر دولتی که در ایران زمام امور را به دست می‏گرفت از دیدگاه انگلیس باید مجری اهداف سیاسی، اقتصادی و فرهنگی فوق باشد. نخستین اقدام انگلیس در جهت تحقق هدفهای یادشده انعقاد قرارداد معروف 1919 (1298ش) با دولت وثوق‌‌الدوله بود. این قرارداد استعماری مورد مخالفت تمام رجال وطن‏دوست آن روز به رهبری آیت‏‌الله سیدحسن مدرس قرار گرفت و سرانجام لغو شد. دولت انگلیس که در نیل به اهداف خود در این مرحله با شکست مواجه شده بود توجه خود را به تغییرات اساسی‏تری در ایران معطوف نمود. لازمه چنین تغییراتی روی کار آوردن دولتی بود که قادر به تحقق اهداف سیاسی، اقتصادی و فرهنگی انگلیس باشد. بدین منظور افرادی را که برای این ماموریت مناسب می‏دید مورد مطالعه قرار داد و با چند تنی از آنان مذاکره هم کرد. ولی، در نهایت رضاخان میرپنج را ترجیح داد و او را برای اجرای ماموریت مزبور تشویق و حمایت کرد.

 

بدین گونه روشن می‏شود که دولت کودتا ماموریت جدیدی داشته و به همین دلیل با دولتهای قبل از خود، ماهیتاً متفاوت بوده است. مفاد نامه مورخ دهم ژانویه 1923 (دی ماه 1301) سر پرسی لورن، وزیرمختار انگلیس در تهران، به نایب‌‏السلطنه هندوستان، این موضوع را به وضوح اثبات می‏نماید. وی در بخشی از این نامه می‏نویسد: “در حقیقتکارهایی را که سردار سپه، با داشتن وسایل و منابع به مراتب ناچیزتر درصدد انجام دادن آن است همان کارهایی است که چنانچه معاهده 1919 انگلستان و ایران به تصویب می‏رسید و به اجرا درمی‏آمد، بر عهده مستشاران انگلیسی واگذار می‏گردید.

 

سیاستهای رضاشاه معلول و مولود این ماموریت او و اهداف حامی خارجی وی بودند. درک درست اقدامات رضاشاه در سراسر کشور، ازجمله در مورد عشایر، در چارچوب چنین تحلیلی میسر است. غفلت از ساختار بین‏المللی و سیاست جهانی آن روز و اهداف خارجی که منجر به روی کار آوردن رضاخان شدند و همچنین فقدان نگرش نظام‏‌مند و برقرار نکردن پیوند منطقی لازم میان هدفهای انگلیس و اقدامات رضاشاه، موجب شده و می‏شود که برخی افراد در تحلیل سیاستها و اقدامات او در مورد عشایر دچار تناقض و ابهام شوند و از قضاوت واقع‏‌بینانه فاصله بگیرند.

 

کوچ، اسلحه و باورهای فرهنگی (مذهب و سنت) پایه‌‏های زندگی اجتماعی عشایر را در ابعاد اقتصادی، امنیتی و فرهنگی تشکیل می‏دادند. سیاست رضاشاه در مورد عشایر بر سه پایه تخته قاپو، خلع سلاح و تهاجم فرهنگی استوار شده بود. این سه پایه دقیقاً در تعارض با ارکان سه ‏گانه زندگی عشایر بودند. بدیهی است اگر اقدامات او ویژگیهای یکبرنامه توسعه اصیل را در برمی‏داشت و از نیازهای واقعی جامعه برمی‏خاست به طور طبیعی مشارکت مردمی را به همراه می‏داشت و با استقبال عمومی مواجه می‏شد. اما جامعه عشایری ایران عموماً هیچ‏گونه رابطه منطقی میان سیاستهای رضاشاه و توسعه و نوسازی اصیل مشاهده نکردند. نه تنها جامعه عشایری بلکه پژوهشگران منصف نیز تاکنون نتوانسته ‏اند دریابند که چه رابطه ‏ای میان توسعه و ترقی با اقداماتی مانند ممانعت از برگزاری مراسم مذهبی و حتی ممانعت از مراسم شاهنامه ‏خوانی، سرکوبی علمای دینی و خلع لباس آنان، تغییر لباس مردان و اجبار آنان به تشبه به غربیان، کشف حجاب زنان و الزام آنان به حضور بدون حجاب در محافل عمومی و مراسم استقبال از مقامات حکومتی و... وجود دارد؟

 

عشایر کهگیلویه و بویراحمد بخشی از جامعه عشایری کشور بودند که سیاستهای رضاشاه، چنانکه گفته شد، در مورد آنان به اجرا درآمد. تاریخ این منطقه گواه و مؤید این امر است که این عشایر هیچ‏گاه خصومت غیرمنطقی با دولتهای مرکزی نداشته و حتی در مواقع ضرور، در دفاع از میهن و یا تامین امنیت داخلی، آن را یاری می‏داده‏اند. این مردم فقط هنگامی با شاهان و حاکمان به مبارزه برمی‏خاستند که مورد ظلم و تعدی آنان واقع می‏شدند. رفتار آنان با رضاشاه به طور مضاعف به همین گونه است. در مجموع همین‏که دریافتند سیاست عشایری رضاشاه فاقد منطق بوده و تخریب بنیان زندگی اجتماعی و مبانی هویتی آنان را هدف قرار داده است، با او به مبارزه برخاستند.

 

مطالب اظهارشده از سوی برخی از سران کهگیلویه و بویراحمد و علمای دینی این دوره که مکتوب‏اند و یا سینه به سینه نقل شده‏اند به خوبی مؤید مدعای فوق می‏باشند.

 

مهم‏تر از اظهارات سران ایلات، موضعگیری علمای دینی منطقه در قبال سیاستهای رضاشاه می‏باشد. آقا میرعلی صفدر تقوی عالم برجسته کهگیلویه در این دوره، سروده‌های پرمحتوا و آگاهی‏ بخشی در مورد سیاستهای رضاشاه دارد که از عمق بصیرت و آگاهی سیاسی وی حکایت می‏کند.

 

متن کامل این مقاله در فصلنامه تاریخ معاصر ایران، شماره 4، زمستان 1376، به چاپ رسیده است.

 

 وقوع انقلاب انقلاب روسیه این رقابت صبغه خصومت عقیدتی به خود گرفت. بدین گونه دولت انگلیس به نمایندگی جهان سرمایه‌‏داری و دولت شوروی به گسترش قلمرو عقیدتی ـ فرهنگی خود در سراسر جهان، به طور جدی رو در روی هم قرار گرفتند زیرا از این تاریخ به بعد پیشرفت در سایر ابعاد منوط به پیشرفت عقیدتی و فرهنگی شده بود.

 

مطالب مرتبط
نگاهی به طیف‌بندی مخالفان رضاشاه
مشاهده مطلب
نظر شما
  • 0
  • 0
  • 0
  •  
  •  

تماس با ما تماس با ما : 38-22604037(9821+) ارتباط با ماInfo@iichs.ir
کلیه حقوق این سایت متعلق به موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران می باشد.
درج مطالب در سایت لزوماً به معنی تایید آن نیست.
استفاده از منابع این سایت با ذکر ماخذ مجاز است.